404
1η Μάη, Μάης ’36, Γιάννης Ρίτσος -Επιτάφιος, Μίκης Θεοδωράκης: Μνήμη, Τιμή, Αγώνας!
Τα γεγονότα γνωστά ( ; )…
Τον Μάη του 1936, οι εργάτες της Θεσσαλονίκης, στην αρχή κυρίως καπνεργάτες, κατέβηκαν σε μαζική απεργία διεκδικώντας καλύτερα μεροκάματα. Η αστυνομία πυροβόλησε τους άοπλους απεργούς, σκοτώνοντας δώδεκα (12) και τραυματίζοντας εκατοντάδες.
Την επόμενη μέρα οι εφημερίδες δημοσίευαν τη φωτογραφία μιας μαυροφορεμένης μάνας, η οποία θρηνούσε στον δρόμο, γονατισμένη πάνω από το πτώμα του γιου της. Ο Τάσος Τούσης, ο 30χρονος απεργός αυτοκινητιστής, ήταν ένας από τους νεκρούς των συγκρούσεων της 9ης Μαΐου του 1936, στη Θεσσαλονίκη.
-
Ο Γιάννης Ρίτσος αγοράζει την εφημερίδα.
Γυρίζει στο σπίτι του, στην οδό Μεθώνης, στη σοφίτα του, την επιπλωμένη με ένα άσπρο σιδερένιο κρεβάτι, μια καρέκλα κι ένα μπαούλο. Κλείνεται μέσα δυο μέρες και δυο νύχτες.
Την αυγή της τρίτης μέρας κάνει αιμόπτυση.
Ο Επιτάφιος μόλις είχε γεννηθεί!…
Τρία (3) από τα άσματά του δημοσιεύτηκαν στις 12 Μαΐου, στον Ριζοσπάστη, με τον τίτλο Μοιρολόι. Λίγους μήνες αργότερα, το καθεστώς Μεταξά έριξε σε δημόσια πυρά, μπροστά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, πλήθος βιβλίων και φυσικά ανάμεσα σε αυτά ήταν και τα τελευταία από τα δέκα χιλιάδες αντίτυπα της πρώτης έκδοσης του Επιτάφιου του Ρίτσου (τα τελευταία, γιατί το έργο είχε γίνει ανάρπαστο).
Νέα έκδοση του Επιτάφιου δεν μπόρεσε να πραγματοποιηθεί παρά μόνο μετά από είκοσι (20) χρόνια (1956)!
Στο ύφος του και το περιεχόμενό του ο Επιτάφιος είναι μία ελεγεία για εκείνους που αγωνίστηκαν -και αγωνίζονται -για μια καλύτερη και δίκαια ζωή, σε τόνο όμως αισιόδοξο, που πηγάζει από την πίστη του Ρίτσου στην Επανάσταση και στις δυνάμεις του Λαού. Απαλλαγμένος από κάθε υποψία διδακτισμού και φορμαλισμού, με έναν παλλόμενο λυρισμό και μια γλώσσα ολοζώντανη, ο θρήνος μιας απαρηγόρητης μάνας γίνεται ο ύμνος του αγώνα στο στόμα του λαού που τελικά οδηγεί στη συνειδητή πορεία και επιλογή για τη Δικαίωση.
Σύμφωνα με τον Μπήαν «ο Ρίτσος με τον Επιτάφιο ανακαλύπτει έναν τρόπο, αφενός για να συνεχίσει τον λυρισμό των προκατόχων του, όπως ο Παλαμάς, ορθώνοντας όμως αυτόν τον λυρισμό υπεύθυνα αντιμέτωπο με τα προβλήματα της Ελλάδας μετά το 1922, αντί να τον εγκαταλείπει στη φυγή της αυτοσυμπόνοιας, και αφετέρου για να δέσει τις λυρικές εξάρσεις του με το είδος της ακριβολογίας που συναντάμε στους αντιλυρικούς, όπως ο Σεφέρης και ο Καβάφης» (Μπήαν, 1980: 31).
Ο Ρίτσος καταφεύγει σε παραδοσιακές μορφές του δημοτικού τραγουδιού και πιο συγκεκριμένα του δημοτικού δεκαπεντασύλλαβου, τόσο στη Ρωμιοσύνη και στο Η κυρά των αμπελιών (1945-1947), όσο και στα Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας (1968-1973) και στο Ύμνος και θρήνος για την Κύπρο (1974).
Η δολοφονία του νεαρού εργάτη στάθηκε η αφορμή για να αναπτύξει ο ποιητής την ιδέα της συνειδητοποίησης των ιδανικών της εργατικής τάξης, αλλά και την αναγκαιότητα των αγώνων για την υπεράσπισή τους. Η κοινωνική διάσταση του θρήνου αυτού δίνεται ξεκάθαρα με τη σκηνική οδηγία που υπάρχει στην αρχή του ποιήματος: «Θεσσαλονίκη. Μάης του 1936. Μια μάνα, καταμεσής του δρόμου, μοιρολογάει το σκοτωμένο παιδί της. Γύρω της και πάνω της, βουίζουν και σπάζουν τα κύματα των διαδηλωτών – των απεργών καπνεργατών. Εκείνη συνεχίζει τον θρήνο της».
Ο Επιτάφιος, γραμμένος σε δεκαπεντασύλλαβα δίστιχα, διαιρείται σε είκοσι άσματα από οκτώ δίστιχα το καθένα εκτός από τα δύο τελευταία που έχουν από εννιά. Τα άσματα αυτά, ομαδοποιημένα σε νοηματικές ενότητες, ακολουθούν και αποδίδουν την εξελικτική πορεία των συναισθημάτων και τη στάση της μάνας από το ατομικό της πένθος, στην οργή για τους δολοφόνους του παιδιού της και τελικά στην πίστη της στον αγώνα του λαού.
Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου, καρδούλα της καρδιάς μου
πουλάκι της φτωχειάς αυλής, ανθέ της ερημιάς μου,
Πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω
και δε σαλεύεις, δε γροικάς τα που πικρά σου λέω;
πουλάκι της φτωχειάς αυλής, ανθέ της ερημιάς μου,
Πώς κλείσαν τα ματάκια σου και δε θωρείς που κλαίω
και δε σαλεύεις, δε γροικάς τα που πικρά σου λέω;
I, 1-2
Κορώνα μου, αντιστύλι μου, χαρά των γειρατειώ μου,
ήλιε της βαρυχειμωνιάς, λιγνοκυπάρισσό μου
ήλιε της βαρυχειμωνιάς, λιγνοκυπάρισσό μου
II, 1
Γιε μου, αν δεν σούναι βολετό ναρθείς ξανά σιμά μου
πάρε μαζί σου εμένανε, γλυκειά μου συντροφιά μου.
πάρε μαζί σου εμένανε, γλυκειά μου συντροφιά μου.
II, 7
Μυριόρριζο, μυριόφυλλο κ’ ευωδιαστό μου δάσο,
πώς να πιστέψω η άμοιρη πώς μπόραε να σε χάσω;
πώς να πιστέψω η άμοιρη πώς μπόραε να σε χάσω;
III, 8
Κι ουδέ κακόβαλα στιγμή κι ούδ’ έτρεξα ξοπίσω
τα στήθεια μου να βάλω μπρος τα βόλια να κρατήσω.
τα στήθεια μου να βάλω μπρος τα βόλια να κρατήσω.
IV, 7
Σήκω, γλυκέ μου, αργήσαμε· ψηλώνει ο ήλιος· έλα,
και το φαγάκι σου έρημο θα κρύωσε στην πιατέλα.
και το φαγάκι σου έρημο θα κρύωσε στην πιατέλα.
Η μπλε σου η μπλούζα της δουλειάς στην πόρτα κρεμασμένη
θα καρτεράει τη σάρκα σου τη μαρμαρογλυμμένη.
θα καρτεράει τη σάρκα σου τη μαρμαρογλυμμένη.
V, 1-2
Στο έκτο άσμα ο μητρικός θρήνος κορυφώνεται μέσα σε μια έξαρση λυρισμού:
Μέρα Μαγιού μου μίσεψες, μέρα Μαγιού σε χάνω,
άνοιξη, γιε, που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω.
άνοιξη, γιε, που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω.
VI, 1
Και μού λεες, γιε, πως όλ’ αυτά τα ωραία θάναι δικά μας,
και τώρα εσβήστης κ’ έσβησε το φέγγος κ’ η φωτιά μας.
και τώρα εσβήστης κ’ έσβησε το φέγγος κ’ η φωτιά μας.
VI, 8
Κανείς μη ‘γγίξει απάνω του, παιδί μου είναι δικό μου.
Σιωπή· σιωπή· κουράστηκε, κοιμάται το μωρό μου.
Σιωπή· σιωπή· κουράστηκε, κοιμάται το μωρό μου.
VII, 6
Δόστε μου, αϊτοί, νύχια φτερά για ναν τους κυνηγήσω
και την καρδιά τους, μύγδαλο ναν τήνε ρουκανίσω.
και την καρδιά τους, μύγδαλο ναν τήνε ρουκανίσω.
VII, 8
Η κοινωνική συνείδηση της μάνας ανεβαίνει από το όγδοο άσμα και μετά. Μέσα στην οργή της και τον πόνο της φτάνει να αμφισβητεί ακόμη και τα ιερά θρησκευτικά σύμβολα:
Γιε μου, δεν ξέρω αν πρέπει μου να σκύβω, να σπαράζω,
για πρέπει μου όρθια να σταθώ, να σε χιλιοδοξάζω.
για πρέπει μου όρθια να σταθώ, να σε χιλιοδοξάζω.
VIII, 7
Ω, Παναγιά μου, αν είσουνα, καθώς εγώ μητέρα,
βοήθεια στο γιο μου θάστελνες τον Άγγελο από πέρα.
βοήθεια στο γιο μου θάστελνες τον Άγγελο από πέρα.
Κι αχ, Θε μου, Θε μου αν είσουν Θεός κι αν ήμασταν παιδιά σου
θα πόναγες, καθώς εγώ, τα δόλια πλάσματά σου.
θα πόναγες, καθώς εγώ, τα δόλια πλάσματά σου.
IX, 1-2
Εμείς κρατάμε όλη τη γης μες στ’ αργασμένα μπράτσα
και σκιάχτρα στέκουνται οι Θεοί κι αφέντη έχουνε φάτσα.
και σκιάχτρα στέκουνται οι Θεοί κι αφέντη έχουνε φάτσα.
IX, 6
….
…. Στη συνέχεια, περιγράφει το παιδί της, τη ζωή του, την αγωνιστική του δράση, και καταριέται τους δολοφόνους του:
Στο παραθύρι στέκοσουν κ’ οι δυνατές σου οι πλάτες
φράζαν ακέρια τη μπασιά, τη θάλασσα, τις τράτες.
φράζαν ακέρια τη μπασιά, τη θάλασσα, τις τράτες.
XV, 1
Κ’ ήταν το παραθύρι μας η θύρα όλου του κόσμου
κ’ έβγαζε στον παράδεισο που τ’ άστρα ανθίζαν, φως μου.
κ’ έβγαζε στον παράδεισο που τ’ άστρα ανθίζαν, φως μου.
XV, 3
Τι έκανες, γιε μου, εσύ κακό; Για τους δικούς σου κόπους
την πλερωμή σου ζήτησες απ’ άδικους ανθρώπους.
την πλερωμή σου ζήτησες απ’ άδικους ανθρώπους.
XVI, 1
Δεν ήσουν ζήτουλας εσύ να πας παρακαλιώντας,
με τη γερή σου την καρδιά πήγες ορθοπατώντας.
με τη γερή σου την καρδιά πήγες ορθοπατώντας.
XVI, 3
Ω, γιε μου, αυτοί που σ’ έσφαξαν σφαγμένα ναν τα βρούνε
Τα τέκνα τους και τους γονιούς και στο αίμα να πνιγούνε,
Και στο αίμα τους τη φούστα μου κόκκινη ναν τη βάψω,
και να χορέψω. Αχ, γιόκα μου, δεν πάει μου να σε κλάψω
Τα τέκνα τους και τους γονιούς και στο αίμα να πνιγούνε,
Και στο αίμα τους τη φούστα μου κόκκινη ναν τη βάψω,
και να χορέψω. Αχ, γιόκα μου, δεν πάει μου να σε κλάψω
XVI, 7-8
Στο δέκατο έβδομο άσμα αρχίζει η αφύπνιση της μάνας, η οποία υψώνεται πάνω από τον ατομικό της πόνο σε σύμβολο συνέχισης και πίστης στον συλλογικό αγώνα:
Και να που ανασηκώθηκα· το πόδι στέκει ακόμα·
φως ιλαρό, λεβέντη μου, μ’ ανέβασε απ’ το χώμα.
Τώρα οι σημαίες σε ντύσανε. Παιδί μου εσύ κοιμήσου
και γω τραβάω στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου.
φως ιλαρό, λεβέντη μου, μ’ ανέβασε απ’ το χώμα.
Τώρα οι σημαίες σε ντύσανε. Παιδί μου εσύ κοιμήσου
και γω τραβάω στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου.
XVII, 7-8
Δεν είναι ξόδι τούτο εδώ, πιότερο γάμος μοιάζει,
δάκρυ και γέλιο, αγάπη, οργή, το κάθε μάτι στάζει.
δάκρυ και γέλιο, αγάπη, οργή, το κάθε μάτι στάζει.
XVIII, 5
Πουλί μου, χίλιες δυο ζωές με σένανε με δένουν,
κι όσοι αγαπιούνται και νεκροί ποτέ τους δεν πεθαίνουν.
κι όσοι αγαπιούνται και νεκροί ποτέ τους δεν πεθαίνουν.
XVIII, 7
Ώ, τι όμορφα σαν σμίγουνε, σαν αγαπιούνται οι ανθρώποι,
φεγγοβολάνε οι ουρανοί, μοσκοβολάνε οι τόποι.
Κι όπως περνάν, λεβέντηδες, γεροί κι αδερφωμένοι,
λέω και θα καταχτήσουνε τη γης, την οικουμένη.
φεγγοβολάνε οι ουρανοί, μοσκοβολάνε οι τόποι.
Κι όπως περνάν, λεβέντηδες, γεροί κι αδερφωμένοι,
λέω και θα καταχτήσουνε τη γης, την οικουμένη.
XIX, 6-7
Ο πόνος της και ο στεναγμός της δεν είναι πια ατομικός, αλλά κοινός, όπως άλλωστε και η αντίσταση και ο αγώνας. Στους τελευταίους στίχους συμπυκνώνεται η αλλαγή της στάσης της. Δεν ξεχνά τι έχει συμβεί, πορεύεται με τον πόνο της -πόνο της μάνας και των ανθρώπων, αλλά αντιμετωπίζει με δύναμη κι ελπίδα τη ζωή και το αύριο, αποχαιρετώντας το παιδί της με την υπόσχεση να συνεχίσει τον αγώνα του για τα δίκαια του λαού και τη Δικαίωση:
Γλυκέ μου εσύ δε χάθηκες, μέσα στις φλέβες μου είσαι.
Γιε μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε.
Γιε μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε.
XX, 1
Ανάμεσά τους, γιόκα μου, θωρώ σε αναστημένο,
το θώρι σου στο θώρι τους μυριοζωγραφισμένο.
το θώρι σου στο θώρι τους μυριοζωγραφισμένο.
XX, 3
Κι αντίς τ’ άφταιγα στήθεια μου να γδέρνω, δες, βαδίζω
και πίσω από τα δάκρυά μου τον ήλιο αντικρύζω.
Γιε μου στ’ αδέρφια σου τραβώ και σμίγω την οργή μου,
σου πήρα το ντουφέκι σου· κοιμήσου, εσύ, πουλί μου.
και πίσω από τα δάκρυά μου τον ήλιο αντικρύζω.
Γιε μου στ’ αδέρφια σου τραβώ και σμίγω την οργή μου,
σου πήρα το ντουφέκι σου· κοιμήσου, εσύ, πουλί μου.
XX, 8-9
… Κατά καιρούς ασκήθηκε στο Γιάννη Ρίτσο κριτική για την ιδεολογικοπολιτική του στράτευση. Οι Φωστιέρης και Νιάρχος σημειώνουν ότι, όταν σε μια συνέντευξη ρωτήθηκε ο Ρίτσος για το πώς δικαιολογεί ο ίδιος τον πολιτικό χαρακτήρα μέρους της ποιητικής του δουλειάς, εκείνος απάντησε: «Είναι λάθος να χωρίζουμε την ποίηση σε κατηγορίες. Η ποίηση είναι απέραντη σαν τη ζωή, ένα διαρκές γίγνεσθαι. Στο χώρο της δεν υπάρχουν όρια, δεν υπάρχουν απαγορεύσεις. […] Γράφοντας (ο ποιητής) ποίηση, κάνει χωρίς να το ξέρει, μια μάχη, σώμα με σώμα, με το θάνατο. Κι όταν λέμε θάνατο δεν εννοούμε μόνο τον φυσικό, αλλά και όλες τις μορφές του κοινωνικού θανάτου. Η καταπίεση, η σκλαβιά, οι επιθυμίες που δεν εκπληρώνονται, όλα αυτά είναι μια καθημερινή εκτέλεση, ένας θάνατος. Κι όσο θα υπάρχει ο θάνατος, θα υπάρχει και η αντίσταση στον θάνατο. Μια αναμέτρηση με αυτή τη μορφή του θανάτου είναι η πολιτική ποίηση (ή τουλάχιστον η δική μου πολιτική ποίηση), μια μάχη για να φτάσουμε στο “αταξικό γαλάζιο”, όπως γράφω σε ένα ποίημά μου για τον Νερούντα» (Φωστιέρης – Νιάρχος, 1990: 265).
Ο ιδεολογικοπολιτικός προσανατολισμός του Ρίτσου δηλώνεται σαφώς στον Επιτάφιο. Η ιδεολογία του διατρέχει το ποίημα από την αρχή μέχρι το τέλος, γεγονός που δεν αποτελεί αδυναμία ούτε αιτία να υστερήσει ποιητικά. Ο Χωρεάνθης διαπιστώνει ότι τελικά «η πολιτική της ιδεολογίας του καθενός εισχωρεί με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο στο έργο του. Εδώ ο Ρίτσος την εκφράζει άμεσα και συνειδητά. Είναι μια στάση ζωής, που συνιστά μια αγωνιστική συνέπεια και μιαν ακεραίωση της ανθρώπινης προσωπικότητας. Η ποίησή του δεν εξυπηρετεί την ιδεολογία, αλλά η ιδεολογία ενσωματώνεται στην ποίησή του, με αποτέλεσμα αυτή να λειτουργεί και να εντάσσεται μέσα στο πλαίσιο της αγωνιστικής θεώρησης του κόσμου, που βλέπει την ανύψωση του ανθρώπου ως πράξη τέλειας δικαιοσύνης: η πιο απόλυτη δικαιοσύνη είναι η δικαιοσύνη της ποίησης» (Χωρεάνθης, 1986: 221).
Τα ιστορικά γεγονότα των δύο δεκαετιών που ακολούθησαν, με σημαντικότερα το καθεστώς του Μεταξά, την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά, την επέμβαση των Άγγλων και τέλος τον Εμφύλιο με ό,τι επακολούθησε δεν επέτρεψαν την επανέκδοσή του. Ο Επιτάφιος ως μελοποιημένο ποίημα έφθασε, τελικά, στο στόμα των λαϊκών στρωμάτων, όταν στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο Μίκης Θεοδωράκης τον μελοποίησε, δημιουργώντας ταυτόχρονα και μια τεράστια τομή βαθιάς θετικής αλλαγής στα μουσικά πράγματα, χρησιμοποιώντας το μπουζούκι και τα μεγάλα φωνητικά χαρίσματα του Γρηγόρη Μπιθικώτση. Το μπουζούκι, ένα κατεξοχήν λαϊκό όργανο -αλλά τότε τόσο ”απορριπτέο” και παρεξηγημένο (ως μουσικό όργανο των τεκέδων). Ενώ και οι ρυθμοί που ο Μίκης Θεοδωράκης χρησιμοποίησε ήταν παρμένοι από τα κλέφτικα και τα ηπειρώτικα τραγούδια, τα μοιρολόγια της Μάνης, τα νησιώτικα, τα κρητικά και τα ριζίτικα.
Το τελικό αποτέλεσμα ήταν το έργο να διεισδύσει και να επηρεάσει μουσικά, με θριαμβικό τρόπο, όλα τα τμήματα της ελληνικής κοινωνίας. Έτσι εκπληρώθηκε και ο πόθος του Ρίτσου να μην περιοριστεί η ποίησή του στον στενό κύκλο των διανοούμενων, αλλά να φτάσει στους στους ψαράδες, στους λιμενεργάτες, στους ταξιτζήδες, σε όλο τον λαό.
Και μια αναγκαία αναφορά για τον Τάσο Τούση.
Τον δολοφονημένο εργάτη-αγωνιστή της Θεσσαλονίκης, του Μάη του ’36.
Ο Τάσος (Toύσης) δεν είναι απλώς ένα νεκρό σώμα σε μια ασπρόμαυρη φωτογραφία. Ο Τάσος από μικρό παιδί γνώρισε τη φτώχεια, την εκμετάλλευση και την αδικία. Άριστος μαθητής, που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχολείο, για να φέρνει ένα κομμάτι ψωμί στην πάμφτωχη οικογένειά του. Φιλότιμος, ριψοκίνδυνος, ικανότατος, ξεχώριζε και διακρινόταν παντού. Αυτός ο νέος άνθρωπος, στα 30 του, συμμετέχοντας σε μια από τις μεγαλύτερες απεργιακές κινητοποιήσεις της ελληνικής ιστορίας, έμελλε να χάσει τη ζωή του εκεί στη γωνία Βενιζέλου & Εγνατίας, στην ουσία όμως στο πεδίο των κοινωνικών αγώνων. Κι έμεινε αθάνατος, να τραγουδιέται η ιστορία του από στόμα σε στόμα όλου του λαού. Η αδελφή του, Μαρίκα Μπόχαλη-Τούση, αφιέρωσε το βιβλίο της «Ο Τάσος Τούσης. Ο θάνατος ενός ήρωα για τα δικαιώματα των εργαζομένων» στον Γιάννη Ρίτσο, γιατί, κατά την ίδια, σαν αδελφός έκλαψε και τραγούδησε τον Τάσο.
Ο Επιτάφιος είναι ένα ποιητικό μοιρολόι από τα πιο συγκινητικά της νεοελληνικής ποίησης. Έργο αθάνατο, ανθεκτικό στο χρόνο, ρίζωσε σαν λογοτεχνική δημιουργία στη μνήμη του λαού. Ο Γιάννης Ρίτσος έδωσε στον Επιτάφιο τη μορφή του λαϊκού μοιρολογιού, χρησιμοποιώντας όλα τα πλούσια εκφραστικά μέσα, με τη ζωντάνια, τη γλαφυρότητα, τη μουσικότητα και την αμεσότητα της ελληνικής λαϊκής γλώσσας, για να εξωτερικεύσει τη συγκίνησή του, αλλά και τις πανανθρώπινες ιδέες του, και να τα μετατρέψει, να τα παραδώσει ως κτήμα σε όλον τον αγωνιζόμενο ελληνικό λαό.
Ο Επιτάφιος είναι ένα ποίημα, που μελοποιημένο, τραγουδήθηκε και αγαπήθηκε από άκρη σ’ άκρη σ’ όλο τον Κόσμο!
-
1η του Μάη, σήμερα, ας δώσουμε προς όλους εκείνους που έπεσαν στα πεδία των κοινωνικών αγώνων την υπόσχεση του Επιτάφιου:
”Γλυκέ μου εσύ δε χάθηκες, μέσα στις φλέβες μου είσαι.
Γιε μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε.!”
Γιε μου, στις φλέβες ολουνών, έμπα βαθιά και ζήσε.!”
*** Ακούστε, εδώ, το ”Μέρα Μαγιού” από τον μελοποιημένο Επιτάφιο του Μίκη Θεοδωράκη με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση (στην αρχή ακούγεται ο Γιάννης Ρίτσος να ανοίγει το μελοποιημένο κόμματι τραγουδώντας, και εν συνέχεια απαγγέλει με κείνο το ιδιαίτερο φωνητικό του ηχόχρωμα!…)
Ελευθέριος Τζιόλας
