16
Της Γιώτας Ιωακειμίδου
“Τα βίας”: Όταν η βία ήταν και τα κύκματα της θάλασσας!
Της Γιώτας ΙωακειμίδουΠοιος θα φανταζόταν ότι η λέξη «βία», που σήμερα τη συνδέουμε κυρίως με τον εξαναγκασμό και τη σωματική ή ψυχική κακοποίηση, στην ποντιακή διάλεκτο σήμαινε και το κύμα της θάλασσας;
Στην αρχαία ελληνική η λέξη «βία» δήλωνε τη δύναμη, την ορμή, την ισχύ. Ο Όμηρος χρησιμοποιεί την έκφραση «βίαι ανέμων» (Ιλιάδα Π 213), αναφερόμενος στις ορμητικές δυνάμεις των ανέμων.
Αιώνες αργότερα, ο Λιβάνιος γράφει:
«Πόλεις δε άλλαι λέγονται αι μεν κατακλυσμοίς, αι δε βίαις θαλάσσης αφανισθήναι».
Δηλαδή, άλλες πόλεις καταστράφηκαν από κατακλυσμούς και άλλες από την ορμητική δύναμη της θάλασσας.
Στην ποντιακή διάλεκτο, όμως, η λέξη αποκτά μια πολύ συγκεκριμένη σημασία: η βία είναι το κύμα και τα βίας είναι τα κύματα!
Στο έργο του Γεωργίου Κ. Βαλαβάνη, «Λαογραφικά Κερασούντας», διαβάζουμε μια συγκλονιστική αφήγηση ναυαγίου. Ένα καράβι συντρίβεται μπροστά στα μάτια των ανθρώπων:
«Ο κόσμον έλεπεν κ’ έκλαιγεν το σκάφος, φότε εκομματάγετουν ας σα βίας».
Ο κόσμος παρακολουθούσε κπαμε αι έκλαιγε το σκάφος, καθώς αυτό κομματιαζόταν από τα κύματα.
Ο ίδιος ο Βαλαβάνης διευκρινίζει:
«ας σα βίας = απ’ τα κύματα».
Η λέξη δεν περιοριζόταν μόνο στις αφηγήσεις ναυαγίων. Στην καθημερινή ζωή των Ποντίων συναντούμε και την έκφραση «το γόσεμαν τη βίας», δηλαδή το καβάλημα του κύματος, μια μορφή θαλάσσιου παιχνιδιού.
Στο λεξικό μου «Αρχαίες λέξεις στην Ποντιακή Διάλεκτο» καταγράφω τη λέξη «βία», τον κερασούντιο τύπο «βίγια» και τον πληθυντικό «τα βίας», με παραδείγματα από την προφορική παράδοση και τη λογοτεχνία.
Η μαρτυρία του Βαλαβάνη έρχεται να προστεθεί σε αυτές τις καταγραφές και να φωτίσει μια ιδιαίτερη σημασιολογική εξέλιξη: από την ορμητική δύναμη της αρχαίας «βίας» στο θαλάσσιο κύμα της ποντιακής.
Οι λέξεις δεν διασώζουν μόνο σημασίες. Διασώζουν εικόνες, εμπειρίες, φόβους και συνήθειες των ανθρώπων που τις χρησιμοποίησαν.
Και στον Πόντο, όπου η θάλασσα ήταν καθημερινή σύντροφος, πηγή ζωής αλλά και κίνδυνος, τα «βίας» μπορούσαν να γίνουν πραγματικά φοβερά!
ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ
ΑΠΟΨΕΙΣ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
- 1
- 2









