Το δυναμικό της λεκάνης Φλώρινας σε γάλλιο, λίθιο και σπάνιες γαίες και οι προοπτικές συνεκμετάλλευσης με τα κοιτάσματα της περιοχής
Γεωλογικές ενδείξεις, στρωματογραφία της Αχλάδας και δυνατότητες ανάκτησης από τα αργιλικά ενδιάμεσα στρώματα
Η λεκάνη της Φλώρινας παρουσιάζει γεωλογικό και ερευνητικό ενδιαφέρον για γάλλιο, λίθιο και σπάνιες γαίες. Οι μελέτες για την Αχλάδα και τη λιγνιτική τέφρα αναδεικνύουν την παρουσία ιχνοστοιχείων στην ανόργανη ύλη. Η διερεύνηση των αργιλικών ενδιάμεσων στρωμάτων, των υπερκειμένων και των σωρών στείρων, πριν από την καύση, αποτελεί τη βασική προοπτική που επισημαίνει ο συγγραφέας του πρωτότυπου άρθρου Δρ. Ευστάθιος Χιώτης, στο energypress.gr. Για την επιβεβαίωσή της χρειάζονται συστηματική δειγματοληψία, δοκιμές ανάκτησης και τεχνικοοικονομική αξιολόγηση.

Υπάρχει εκτεταμένη έρευνα για την παρουσία και την ανάκτηση ιχνοστοιχείων από την ιπτάμενη τέφρα λιγνιτικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, με ενεργό συμμετοχή της ακαδημαϊκής κοινότητας στη χώρα μας. Ο Δρ. Ευστάθιος Χιώτης αναδεικνύει μια διαφορετική προσέγγιση για τη διερεύνηση της ανάκτησης γαλλίου, λιθίου και σπανίων γαιών (Ga–Li–REE) από τα λιγνιτικά πεδία της Φλώρινας, πριν από την καύση του λιγνίτη. Το ενδιαφέρον στρέφεται στα «στείρα» ενδιάμεσα των λιγνιτικών κοιτασμάτων, στα υπερκείμενα στρώματα και στις αργιλικές αποθέσεις της ευρύτερης περιοχής, η οποία περιβάλλεται από πετρώματα υποβάθρου με γεωχημικό ενδιαφέρον. Εξετάζεται ειδικότερα η δυνατότητα εκχύλισης με ηπιότερα μέσα, η οποία θα μπορούσε να αποδειχθεί οικονομικά ευνοϊκότερη, εφόσον επιβεβαιωθεί πειραματικά. Αντίστοιχες ερευνητικές πρωτοβουλίες βρίσκονται σε εξέλιξη και στη Βουλγαρία.
Εισαγωγή
Η Ελλάδα διαθέτει στη Δυτική Μακεδονία δύο λεκάνες του Πελαγονικού καλύμματος ευνοϊκές για μεταλλοφορία σπανίων γαιών, το δυναμικό των οποίων έχει υποτιμηθεί μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τη Λεκάνη της Αλμωπίας, ανατολικά του όρους Βόρα και τη λεκάνη Φλώρινας ανάμεσα στα όρη Βόρα και Βαρνούντα. Κοινό χαρακτηριστικό τους ότι οι ορεινοί όγκοι διαθέτουν μητρικά πετρώματα (πρωτόλιθους), με συγκριτικά υψηλό περιεχόμενο σπανίων γαιών που προέχονται από το βαθύτερο μανδύα, κάτω από το φλοιό της γης.
Στη λεκάνη Αλμωπίας πρόκειται για τα ηφαιστειακά πετρώματα στη μετάβαση Μειοκαίνου-Πλειοκαίνου, λάβες με στοιχεία σπανίων γαιών από τον μανδύα που εκχύθηκαν στον ελληνικό χώρο πριν από έξι έως δυο εκατομμύρια χρόνια. Η λεκάνη συνδυάζει το πλεονέκτημα ότι συνυπάρχουν οφιολιθικά πετρώματα, η εξαλλοίωση των οποίων προσφέρει αργιλικά ιζήματα κατάλληλα για τη δέσμευση-φιλοξενία ιόντων σπανίων γαιών. Η λεκάνη Αλμωπίας δεν έχει ερευνηθεί για σπάνιες γαίες, πέραν της ηφαιστειολογικής μελέτης Βουγιουκαλάκη (2022) στην οποία συμπεριλαμβάνονται αναλύσεις σπανίων γαιών στους ηφαιστείτες.
Η Λεκάνη Φλώρινας, έκτασης περίπου 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, αναπτύσσεται μεταξύ του όρους Βόρα (Καϊμακτσαλάν) στα ανατολικά και Βέρνο (Βίτσι) στα δυτικά, το οποίο αποτελεί τη νοτιοανατολική συνέχεια του όρους Βαρνούντα (Περιστεριού). Το ορεινό ανάγλυφο εκατέρωθεν καταλαμβάνεται από παλαιά γρανιτικά πετρώματα, με συνοδά ορυκτά σπανίων γαιών και έχει μελετηθεί γεωλογικά από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Στο παρελθόν έχει ερευνηθεί με επιτυχία για ραδιενεργά στοιχεία από το ΙΓΜΕ. Σε έκθεση του Γεωλόγου Δρος Βέκιου περιγράφονται στη Φλώρινα δύο σημαντικές συγκεντρώσεις ραδιενεργών στη Παπαδιά και την Πιπερίτσα και ένα δυνητικό κοίτασμα στη Μικρή Πρέσπα. Το λιγνιτικό κοίτασμα Αχλάδας στη λεκάνη της Φλώρινας και η τέφρα του είναι αντικείμενο εργαστηριακών ερευνών της Σχολής Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου της Κρήτης, ιδιαίτερα για την ανάκτηση λιθίου.
Στη βορειοανατολική περιοχή της λεκάνης Φλώρινας αναπτύχθηκε από τις αρχές του εικοστού αιώνα μεταλλευτική δραστηριότητα για την εκμετάλλευση των λιγνιτικών κοιτασμάτων Αχλάδας, Μελίτης, Λόφου, Κλειδίου και Βεύης, με σχετικά υψηλή θερμογόνο δύναμη. Η δραστηριότητα κορυφώθηκε με τη λειτουργία του λιγνιτικού σταθμού Μελίτης από το 2003, η οποία διακόπηκε το 2025, ενώ στην περιοχή καταγράφεται και εξαγωγή λιγνίτη Αχλάδας προς τη Βόρεια Μακεδονία. Το κοίτασμα Αχλάδας παρουσιάζει ενδιαφέρον και για το γάλλιο και τις σπάνιες γαίες, όπως προκύπτει από εργαστηριακές έρευνες του Πολυτεχνείου Κρήτης και του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Στρωματογραφικές παρατηρήσεις για το κοίτασμα της Αχλάδας
Ο λιγνίτης της Αχλάδας σχηματίστηκε πριν μερικά εκατομμύρια χρόνια, στη μετάβαση Μειοκαίνου – Πλειοκαίνου, σε ποτάμιο περιβάλλον, ενός μαιανδρικού ποτάμιου συστήματος κατά τη διάρκεια περιόδων πλημμύρας· ως εκ τούτου, είναι εμπλουτισμένος σε ανόργανη ύλη και παρουσιάζει σχετικά υψηλές τιμές τέφρας. Συμπεραίνεται εναλλαγή περιβάλλοντος βάλτου με καλαμιώνες και δασώδους βάλτου (Koukouzas et al. 2010), όπως φαίνεται σχηματικά στο Σχήμα 1.

Οι Oikonomopoulos et al. 2008 μελέτησαν το περιβάλλον απόθεσης, την πετρογραφία και την ορυκτολογική σύσταση σε εύρος δέκα μέτρων της στρωματογραφίας. Τα λιγνιτικά στρώματα εναλλάσσονται με αργίλους, μάργες ή αργιλούχους λιγνίτες. Η ορυκτολογική μελέτη των ανόργανων ενδιάμεσων οριζόντων στα λιγνιτικά στρώματα της Αχλάδας έδειξε ότι επικρατούν τα αργιλικά ορυκτά ιλίτης και καολινίτης, ενώ απουσιάζουν σμηκτίτες. Το παλαιοπεριβάλλον της ευρύτερης περιοχής αποτελούσε μια ενεργή λιγνιτοφόρο ζώνη, η οποία πλημμύριζε περιοδικά, κατά μήκος ενός συστήματος ελικοειδών ποταμών.
Οι συνθήκες αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την πυκνή εναλλαγή στρωμάτων λιγνίτη και αργίλου, κυμαινόμενου πάχους των αργιλομαργαϊκών από 10 εκατοστά μέχρι ένα μέτρο συνήθως, αλλά έως και τρία μέτρα σε ακραίες περιπτώσεις, όπως φαίνεται από τη λεπτομερή περιγραφή πυρήνων γεωτρήσεων από τον Αναστασίου.
Οι σμηκτίτες, φυλλοπυριτικά αργιλικά ορυκτά μεταξύ των οποίων και ο μοντμοριλλονίτης, έχουν την τάση να διογκώνονται με την απορρόφηση νερού και είναι ακατάλληλα για κεραμική, γι’ αυτό και η έμφαση στην απουσία τους, όταν το αντικείμενο είναι η άργιλος κεραμοποιίας. Αντίθετα όμως προσφέρονται για τη φιλοξενία στο κρυσταλλικό τους πλέγμα σπανίων γαιών και από τη σκοπιά αυτή έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Οι Koukouzas et al. 2009, αξιολόγησαν την ορυκτολογία των λιγνιτών και ενδιαμέσων στρωμάτων Αχλάδας και επιβεβαιώνουν τη συμμετοχή σμηκτιτών στα λιγνιτικά στρώματα.
Οι Oikonomopoulos et al. 2016 μελέτησαν την ορυκτολογική σύσταση των ενδιαμέσων στρωμάτων στα κοιτάσματα λιγνίτη των Λόφων Φλώρινας και συμπεραίνουν ομοιότητες με τα ενδιάμεσα Αχλάδας. Και πάλι διαπιστώνουν την απουσία σμηκτιτών.
Οι φαινομενικά διαφορετικές διαπιστώσεις για την παρουσία σμηκτιτών είναι δυνατόν να συμβιβαστούν, καθώς αντιστοιχούν σε διαφορετικές συνθήκες απόθεσης: το ανόργανο υλικό των λιγνιτών σχηματίστηκε σε ηρεμότερες συνθήκες τέλματος, ενώ τα αργιλικά στρώματα μεγαλύτερου πάχους αποτέθηκαν κατά τις πλημμυρικές περιόδους.
Γεωλογική προέλευση Ga–Li–REE στη ΒΑ λεκάνη Φλώρινας
Οι εμφανίσεις ραδιενεργών ορυκτών Παπαδιάς και Πιπερίτσας συνδέονται έμμεσα με το γρανιτογνεύσιο του Βόρα. Οι Αυγερινός, Κίλιας, Κορωναίος και Μουντράκης δημοσίευσαν το 2004 μελέτη για τη γένεση και τη δομή των γρανιτοειδών πετρωμάτων του Βόρα και αναφέρουν ως πρωτογενή συνοδά ορυκτά τιτανίτη, απατίτη, αλλανίτη και ζιρκόνιο, ορυκτά γνωστά ως φορείς ουρανίου, θορίου αλλά και σπανίων γαιών. Τα μονζονιτικά εγκλείσματα, γνωστά και από τον Βαρνούντα (Koroneos), απαντούν επίσης στον Βόρα με τα παραπάνω συνοδά ορυκτά. Τα εγκλείσματα αυτά είναι διάσπαρτα και μικρών διαστάσεων, ώστε να μην είναι κατ’ ανάγκην εκμεταλλεύσιμα επί τόπου. Με τη διάβρωση και τη χημική αποσάθρωση, στοιχεία όπως οι σπάνιες γαίες, το λίθιο και το γάλλιο μπορούν να μεταφέρονται και να συγκεντρώνονται σε προσχωσιγενή πετρώματα στην ευρύτερη περιοχή και όχι μόνο στα λιγνιτικά πεδία.
Ιχνοστοιχεία στο κοίτασμα Αχλάδας
Στον ίδιο τον γρανίτη στο Βέρνο υπάρχουν θέσεις ενδιαφέροντος στους παραμεθόριους οικισμούς Κρατερό και Ακρίτας. Στον Ακρίτα και βόρειο-ανατολικά, αναπτύσσεται η περιοχή Κοκκινόχωμα, μεταξύ χειμάρρων, η οποία καταλαμβάνεται από χερσαίες αναβαθμίδες. Το τοπωνύμιο παραπέμπει σε σχηματισμούς λατεριτικής φύσεως, οι οποίες είναι εύκολο να ερευνηθούν με ραδιομετρήσεις και επιφανειακή δειγματοληψία.
Στο Βόρα, στα Καλύβια Παπαδιάς και στον Άγιο Νικόλαο, επάνω στο πιθανώς προ-παλαιοζωϊκό κρυσταλλικό υπόβαθρο απαντούν τοπικές ελουβιακές αποθέσεις από την εξαλλοίωση του υποβάθρου. Σε σημαντική έκταση, εκατέρωθεν του Γεροπόταμου-Παλαιού Ρέματος, από την Άνω Αχλάδα μέχρι τη Μελίτη, εκτείνονται Μέσο-Πλειστοκαινικά στρώματα με κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, άμμοι και κοκκινοχώματα. Τα τελευταία είναι ένας ακόμη ερευνητέος στόχος που εκτείνεται νοτιοανατολικά της Φλώρινας, μεταξύ των οικισμών Αμμοχώρι και Πέρασμα.
Η παρουσία λιθίου, γαλλίου και σπανίων γαιών τεκμηριώνεται από τη διατριβή του Αναστασίου, ο οποίος μελέτησε δεκατρία δείγματα λιγνίτη από το λιγνιτικό κοίτασμα Αχλάδας από δέκα γεωτρήσεις, τόσον του λιγνίτη, όσον και του προϊόντος εργαστηριακής τεφροποίησης αυτού και προσδιόρισε την περιεκτικότητα σε γάλλιο, λίθιο και σπάνιες γαίες (Πίνακας 1). Βάσει αυτών συμπεραίνει ότι τα δείγματα λιγνίτη Αχλάδας είναι εμπλουτισμένα σε σχέση με ένα τυπικό κοίτασμα λιγνίτη σε μια σειρά από μέταλλα, μεταξύ των οποίων σκάνιο, γάλλιο, νεοδύμιο και ουράνιο. Στον Πίνακα 1 συνοψίζονται η ελάχιστη, μέγιστη και μέση τιμή κατά στοιχείο των αναλύσεων Αναστασίου και για σύγκριση στη προτελευταία στήλη οι μέσες τιμές αναλύσεων Πιπερίτσας από την έκθεση Βέκιου και στη τελευταία στήλη η μέση τιμή στο φλοιό, σύμφωνα με τη Γεωλογική Υπηρεσία της Αμερικής (USGS, Rare Earth Elements. https://pubs.usgs.gov/pp/1802/o/pp1802o.pdf).
Οι περιεκτικότητες λιθίου που αναφέρονται από τον Αναστασίου είναι σημαντικά χαμηλότερες από την τιμή των 256 ppm που καταγράφεται στις έρευνες του Πολυτεχνείου Κρήτης. Αντίστοιχη διαφορά παρατηρείται για το λανθάνιο και το δημήτριο, για τα οποία οι αναλύσεις του Πολυτεχνείου Κρήτης έδωσαν 79 και 151 ppm αντίστοιχα. Ο κ. Χιώτης θεωρεί επομένως τις αναλύσεις του Αναστασίου χρήσιμες, αλλά ενδεικτικές, επισημαίνοντας την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης των διαφορών που προκύπτουν από το υλικό και τις αναλυτικές μεθόδους.
Πίνακας 1. Περιεκτικότητες σε λίθιο, γάλλιο και σπάνιες γαίες από τις αναλύσεις του Κ. Αναστασίου: τιμές τέφρας και, σε παρένθεση, λιγνίτη· συγκριτικές τιμές Πιπερίτσας και μέσες συγκεντρώσεις στον φλοιό, όπου διατίθενται.

Πηγή: Κ. Αναστασίου (2021), όπως παρατίθεται στις διαθέσιμες μετρήσεις. Οι τιμές αφορούν επιλεγμένα δείγματα και δεν αποτελούν εκτίμηση αποθεμάτων.
Εργαστηριακές έρευνες Πολυτεχνείου Κρήτης
Η Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης έχει εκπονήσει μια σειρά διπλωματικών διατριβών για την αξιολόγηση ιχνοστοιχείων σε λιγνίτες της Ελλάδας και σε ιπτάμενη τέφρα λιγνιτικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, καθώς και για την ανάκτησή τους. Οι περισσότερες εστιάζουν στο κοίτασμα της Αχλάδας, όπως φαίνεται στο θεματολόγιο στο Παράρτημα και έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί ανατέμνουν βασικά ερωτήματα, όπως:
•Η σύνδεση των στοιχείων ενδιαφέροντος με την οργανική ή την ανόργανη φάση.
•Η ορυκτολογία της ιπτάμενης τέφρας, με προσδιορισμό των κρυσταλλικών συστατικών και της αναλογίας της άμορφης μάζας.
•Η απόδοση εκχύλισης με οξέα διαφορετικής ισχύος.
•Η διερεύνηση της περιεκτικότητας και ανάκτησης λιθίου.
Τα ιχνοστοιχεία ενδιαφέροντος συνδέονται σε σημαντικό βαθμό με την ανόργανη φάση και, μετά την καύση, μπορούν να δεσμεύονται στην υαλώδη μάζα της τέφρας. Στην ορυκτολογική σύσταση της ιπτάμενης τέφρας δεν αναγνωρίζονται ως διακριτές φάσεις καολινίτης, ιλλίτης και μοντμοριλλονίτης, καθώς κατά την καύση τα αρχικά αργιλικά ορυκτά μετασχηματίζονται. Πρόσφατη δημοσίευση των Pentari et al. (2025) αναφέρεται ειδικότερα στο λίθιο. Σε δείγματα τέφρας, η περιεκτικότητά του κυμαίνεται μεταξύ 80 και 256 ppm, με τη μεγαλύτερη τιμή να εντοπίζεται στην Αχλάδα (256 ppm Li, περίπου 0,06% κ.β. ως Li₂O). Στην έρευνα αναφέρεται ισχυρή θετική συσχέτιση του λιθίου με το άμορφο υλικό και απουσία ανιχνεύσιμων λιθιούχων κρυσταλλικών φάσεων, ένδειξη ότι το λίθιο εντοπίζεται κυρίως στην άμορφη υαλώδη μήτρα. Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η συγκέντρωση αυτή προσδίδει ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον στην τέφρα, χωρίς να αρκεί από μόνη της για να τεκμηριώσει οικονομική εκμεταλλευσιμότητα.
Η ερμηνεία αυτή ενισχύεται από πειράματα εκχύλισης και ορυκτολογικές αναλύσεις των αντίστοιχων υπολειμμάτων. Τα αποτελέσματα σε εργαστηριακή κλίμακα αναδεικνύουν δυνατότητα ανάκτησης λιθίου από τα εξεταζόμενα δείγματα ιπτάμενης τέφρας, ιδίως με χρήση υδροφθορικού οξέος (HF). Η χρήση του τελευταίου επιβάλλει, πάντως, ιδιαίτερη προσοχή ως προς την ασφάλεια και την περιβαλλοντική αξιολόγηση της διεργασίας.
Σε νεότερη διπλωματική (Μπαλάσης και Τούντας, 2026) μελετήθηκαν δείγματα από ιπτάμενες τέφρες προερχόμενες από τους ατμοηλεκτρικούς σταθμούς Αγίου Δημητρίου, Αχλάδας και Σκοπίων (Βόρεια Μακεδονία). Το δείγμα της Αχλάδας περιέχει το μεγαλύτερο άμορφο ποσοστό, της τάξης του 67%, ενώ τα δείγματα των Σκοπίων και του Αγίου Δημητρίου περιέχουν 56% και 45% αντίστοιχα. Επιβεβαιώθηκε και πάλι η υπεροχή της Αχλάδας όσον αφορά το λίθιο.
Συμπερασματικά, κατά την ερμηνεία που παρουσιάζει ο κ. Χιώτης, το λίθιο, το γάλλιο και οι σπάνιες γαίες που εξετάζονται συνδέονται με την ανόργανη ύλη των λιγνιτικών σχηματισμών και όχι αποκλειστικά με το οργανικό υλικό του λιγνίτη. Η εκτίμηση αυτή συνάδει με το μοντέλο λιγνιτογένεσης σε ποταμιο-χειμαρρώδες περιβάλλον και με την τροφοδοσία από αργιλικά ορυκτά που μπορεί να φιλοξενούν ιχνοστοιχεία. Η συγκεκριμένη γεωλογική ερμηνεία μετατοπίζει το ερευνητικό ενδιαφέρον από τον λιγνίτη στα ενδιάμεσα «στείρα» και το επεκτείνει στις αργιλικές αποθέσεις έξω από τα όρια των κοιτασμάτων, καθώς τα πλημμυρικά επεισόδια μετέφεραν ιζήματα και στην ευρύτερη περιοχή. Συνεπώς, η δειγματοληψία δεν θα πρέπει να περιορίζεται στο λιγνιτικό πεδίο, ούτε μόνο στα λιγνιτικά ιζήματα. Ενδιαφέρουν επίσης τα επιφανειακά ιζήματα και ιδιαίτερα στα νότια περιθώρια της λεκάνης, όπου η τροφοδοσία αργίλων προέρχεται τόσο από το Βόρα, όσο και από το Βερνόν.
Νεότερες έρευνες σπανίων γαιών σε λιγνιτικά πεδία
Η ιδιαίτερη συγκέντρωση της παγκόσμιας παραγωγής και επεξεργασίας σπανίων γαιών, μαζί με τις αυξανόμενες ανάγκες σε κρίσιμα μέταλλα, έχει στρέψει το ερευνητικό ενδιαφέρον και στα λιγνιτικά πεδία, στα παραπροϊόντα τους και ακόμη στα ύδατα λιγνιτωρυχείων. Στη διεθνή βιβλιογραφία παρουσιάζονται χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Πανεπιστήμιο Νότιας Ντακότας
Έπειτα από τρία χρόνια έρευνας στο South Dakota Mines αναπτύχθηκε πειραματική μέθοδος ανάκτησης στοιχείων σπανίων γαιών από απόβλητα ανθρακωρυχείων. Πρόκειται για διαδικασία τριών σταδίων, η οποία συνδυάζει φυσικές, χημικές και βιολογικές τεχνικές. Αρχικά πραγματοποιείται λειοτρίβηση των πετρωμάτων, ακολουθεί εκχύλιση με χημικά μέσα και, στο τελευταίο στάδιο, αξιοποιούνται μικροοργανισμοί που δεσμεύουν τα διαλυμένα στοιχεία, συγκεντρώνοντάς τα εντός των κυττάρων τους.
Ομοσπονδιακοί αξιωματούχοι επισκέφθηκαν πρόσφατα την πιλοτική μονάδα επεξεργασίας σπανίων γαιών του Πανεπιστημίου της Βόρειας Dakota (UND), αναδεικνύοντας το αυξανόμενο εθνικό ενδιαφέρον για την εξόρυξη στοιχείων σπανίων γαιών, καθώς και γαλλίου και γερμανίου, από τα κοιτάσματα λιγνίτη της Dakota. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι είναι ουσιαστική η διαφορά μεταξύ της ελπιδοφόρας έρευνας και της εμπορικής εφαρμογής.
Βουλγαρία
Η Bulgarian Energy Holding (BEH), η κρατική εταιρεία που διαχειρίζεται βασικά ενεργειακά περιουσιακά στοιχεία, και το Πανεπιστήμιο της Βόρειας Ντακότα (UND) υπέγραψαν μνημόνιο κατανόησης για τη διερεύνηση σύγχρονων τεχνολογιών ανάκτησης σπάνιων γαιών από τον λιγνίτη στο ορυχείο Maritsa Iztok. Τα επόμενα βήματα περιλαμβάνουν εκτεταμένες γεωλογικές μελέτες, νέα δειγματοληψία λιγνίτη από τη λεκάνη της Μαρίτσα (Maritsa Basin) και την εκπόνηση μελέτης σκοπιμότητας. Ο Υπουργός Ενέργειας, Zhecho Stankov δήλωσε: «Αυτή η επένδυση συνδυάζει τρία βασικά στοιχεία: πόρους, επιστήμη και τεχνολογία. Δημιουργεί νέες οικονομικές ευκαιρίες και μακροπρόθεσμες προοπτικές για μία από τις κεντρικές περιοχές της βουλγαρικής ενέργειας – τη λεκάνη της Μαρίτσα – διασφαλίζοντας παράλληλα χιλιάδες θέσεις εργασίας».
Σπάνιες γαίες στα απορρίμματα εμπλουτισμού άνθρακα στο Καζακστάν
Τα υπολείμματα από την κατεργασία άνθρακα, του ορυχείου Abayskaya στο Καζακστάν, αξιολογήθηκαν ως πιθανή δευτερογενής πηγή κρίσιμων στοιχείων σπανίων γαιών. Η μελέτη έδειξε ότι συνδέονται κυρίως με το ανόργανο κλάσμα του άνθρακα. Κατά τη διαδικασία εμπλουτισμού, περίπου το 70% της τροφοδοσίας μεταφέρεται στα υπολείμματα της επίπλευσης. Οι συγκεντρώσεις των πολύτιμων στοιχείων στα υπολείμματα σε ppm είναι οι εξής : Li-65, Sc-16, Y-17, Yb-2,5, V-135 και Ti-2293. Οι τιμές αυτές θεωρούνται συγκρίσιμες με εκείνες ορισμένων πρωτογενών μεταλλευμάτων χαμηλής περιεκτικότητας. Για την εξαγωγή των στοιχείων σπανίων γαιών από τη σταθερή αργιλοπυριτική μάζα, δοκιμάστηκε με επιτυχία μια μέθοδος θερμοχημικής ενεργοποίησης με χρήση φθορίου και θειικού αμμωνίου.
ΗΠΑ
Στις ΗΠΑ, τα αποθέματα τέφρας άνθρακα είναι τεράστια, γεγονός που αποτελεί σημαντικό κίνητρο διερεύνησης της αξιοποίησής τους. Σύμφωνα με τις πηγές που παρατίθενται, περιεκτικότητες σπανίων γαιών σε τέτοιες τέφρες έχουν αναφερθεί μεταξύ 80 και 1.200 ppm, με ενδεικτική μέση τιμή περίπου 400 ppm. Από το 1991, περίπου 1,5 δισεκατομμύριο τόνοι αποβλήτων καύσης άνθρακα έχουν οδηγηθεί σε χώρους διάθεσης.
Αυστραλία
Ερευνητές στην Αυστραλία επιχειρούν να μετατρέψουν τα απορρίμματα εξόρυξης άνθρακα σε αλυσίδες εφοδιασμού στον τομέα της καθαρής ενέργειας και της άμυνας. Μελέτη κατέδειξε ότι ορισμένες μορφές ιπτάμενης τέφρας άνθρακα περιέχουν και τα 17 στοιχεία των σπανίων γαιών. Οι ερευνητές ανέπτυξαν μέθοδο επιτυγχάνοντας ποσοστό ανάκτησης άνω του 90% και για τα 17 στοιχεία των σπανίων γαιών, όπως φάνηκε σε πιλοτικές δοκιμές.
Επίλογος
Στην Ελλάδα το Πελαγονικό κάλυμμα περιέχει πλουτωνίτες και ηφαιστείτες με ορυκτά που φιλοξενούν σπάνιες γαίες, στοιχεία τα οποία έχουν μεταναστεύσει σε δευτερογενείς αποθέσεις. Σημαντικές εμφανίσεις έχουν καταγραφεί στη Μικρή Πρέσπα και στη Λεκάνη της Φλώρινας, ενώ άλλες πιθανολογούνται στη Λεκάνη Αλμωπίας.
Στην ερμηνεία του κ. Χιώτη, οι σπάνιες γαίες μπορούν να μεταφερθούν από τα μητρικά πετρώματα προς τις θέσεις ιζηματογένεσης σε σύνδεση με αργιλικά ορυκτά. Δύο ενδεχόμενοι μηχανισμοί είναι η προσρόφηση στην επιφάνεια ορυκτών όπως ο ιλλίτης και ο καολινίτης και η ένταξη στο κρυσταλλικό πλέγμα φυλλοπυριτικών ορυκτών, όπως ο μοντμοριλλονίτης. Η εκχύλιση με ασθενή οξέα σε χαμηλότερες θερμοκρασίες μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να είναι ευνοϊκότερη από την επεξεργασία της ιπτάμενης τέφρας, όπου τα στοιχεία δεσμεύονται στην υαλώδη φάση και η αποδέσμευσή τους μπορεί να απαιτεί ισχυρότερα αντιδραστήρια και περισσότερο σύνθετες συνθήκες. Ο πραγματικός βαθμός ανάκτησης και το κόστος για τα υλικά της Φλώρινας παραμένουν προς διερεύνηση.
Από την άποψη αυτή παρουσιάζουν ερευνητικό ενδιαφέρον τα άκαυστα ανόργανα ιζήματα που είτε συμμετέχουν στην τροφοδοσία των σταθμών είτε έχουν αποτεθεί σε σωρούς από προηγούμενες εργασίες είτε παραμένουν ανεξόρυκτα στα υπερκείμενα της ευρύτερης περιοχής. Η δυνατότητα ανάκτησης Ga–Li–REE στη λεκάνη της Φλώρινας θα μπορούσε να συνδεθεί με την αξιοποίηση των ανόργανων κλασμάτων της εξόρυξης και με την επεξεργασία των σωρών στείρων, εφόσον επιβεβαιωθούν οι απαιτούμενες περιεκτικότητες και οι αποδόσεις εκχύλισης.
Η ερευνητική δραστηριότητα του Πολυτεχνείου Κρήτης έχει εξετάσει επίσης την αναβάθμιση της ποιότητας του λιγνίτη μέσω επιλεκτικής μείωσης της κοκκομετρίας (Vamvuka, Galetakis, Kreona, Mantza and Vasileiou, 2022). Η τεχνική μελετήθηκε σε τρία κοιτάσματα της Βόρειας Ελλάδας —στο Αμύνταιο, στο Νότιο Πεδίο και στην Αχλάδα— με σκοπό τη μείωση της περιεκτικότητας σε ανόργανα συστατικά. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα κλάσματα του πρώτου σταδίου θραύσης, με ποσοστό ανάκτησης 83–95%, παρουσίαζαν περιεκτικότητα σε τέφρα μειωμένη κατά 16,5–27% σε σχέση με την αρχική τροφοδοσία. Στην εργασία εξετάζονται επίσης δυνητικά οφέλη για την ενεργειακή απόδοση και τις εκπομπές CO₂. Για την έρευνα κρίσιμων στοιχείων, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ανόργανο κλάσμα που απομακρύνεται κατά τον εμπλουτισμό και η δυνατότητα περαιτέρω χαρακτηρισμού του.
Τα ανόργανα υλικά από τον εμπλουτισμό του λιγνίτη θα μπορούσαν, εφόσον η σύστασή τους το επιτρέπει, να αποτελέσουν τροφοδοσία για δοκιμές ανάκτησης σπανίων γαιών. Μετά την επεξεργασία, η πιθανή αξιοποίηση κατάλληλων μαργαϊκών υπολειμμάτων στην τσιμεντοβιομηχανία αποτελεί επιπλέον κατεύθυνση που χρειάζεται τεχνική και περιβαλλοντική αξιολόγηση.
Η μεταφορά λιγνίτη της Αχλάδας εκτός της περιοχής συνεπάγεται και μεταφορά των ιχνοστοιχείων που περιέχει. Η ενδεχόμενη οικονομική τους αξία, ωστόσο, προϋποθέτει ποσοτικό προσδιορισμό και τεχνολογικά αποδεδειγμένη δυνατότητα ανάκτησης.
Ο κ. Χιώτης ευχαριστεί τους συναδέλφους Παύλο Βέκιο, Νίκο Κούκουζα και Άδωνι Φωτιάδη για την ανταλλαγή απόψεων.
Στοιχεία επιστήμονα
Ο Δρ. Ευστάθιος Χιώτης είναι Μεταλλειολόγος Μηχανικός ΕΜΠ, Μηχανικός Πετρελαίων του Imperial College και πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους. Οι εκτιμήσεις που του αποδίδονται αποτελούν προσωπικές επιστημονικές απόψεις.
Ενδεικτικές συναφείς εργασίες του Πολυτεχνείου Κρήτης
Γιάνναρη Φανή, 2021. “Ο λιγνίτης ως πηγή μετάλλων υψηλής τεχνολογίας. Τρόποι εμφάνισης και ανάκτηση Λανθανίου και Λιθίου”, Μεταπτυχιακή Διατριβή, Πολυτεχνείο Κρήτης: Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Χανιά, Ελλάς. Giannari_Fani_MSc_2021.pdf (1.71 MB)
Σταματούλη Γεωργία, 2023. “Μέταλλα στρατηγικής σημασίας στο λιγνίτη από την περιοχή της Αχλάδας, Φλώρινα. Περιεκτικότητες και τρόποι εμφάνισης”, Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. Stamatouli_Georgia_Dip_2023.pdf (2.09 MB)
Βλαχάκη Ε. 2023. Περιεκτικότητα και χημικές μορφές λιθίου στις ελληνικές ιπτάμενες τέφρες. Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. https://dias.library.tuc.gr/files/944f7fdc-826f-427d-8089-749b2806990b/download/Vlachaki_Eleftheria_Dip_2023.pdf
Τσιλίκα Μαρία, 2023. Διερεύνηση της κατανομής Li, Ce, La στην ιπτάμενη τέφρα Αχλάδας, με μεθόδους εμπλουτισμού και εκλεκτικές εκχυλίσεις. Tsilika_Maria_Dip_2023.pdf (1.11 MB)
Κεραυνοπούλου Δέσποινα, 2024.Εκχύλιση με καρβοξυλικά οξέα μετάλλων στρατηγικής σημασίας από ιπτάμενη τέφρα της Αχλάδας Φλώρινας. Ανάλυση αποτελεσμάτων με μεθόδους στατιστικής προσομοίωσης. Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. https://dias.library.tuc.gr/files/db43200a-dd9e-40db-87e3-816a31af17bb/download/Keravnopoulou_Despoina_Dip_2024.pdf
Λιονάκης Μηνάς και Σπανός Ξενοφών, 2024. Διερεύνηση της κατανομής Li, Ce, La στις ιπτάμενες τέφρες Αγ. Δημητρίου και Μεγαλόπολης, με μεθόδους εμπλουτισμού και εκλεκτικές εκχυλίσεις. https://dias.library.tuc.gr/files/10beb653-38f4-4543-96f9-c39057f0b32f/download/Lionakis-Spanos_Dip_2024.pdf
Μπαλάσης Αθανάσιος και Τούντας Θεόδωρος, 2026. Ανάκτηση λιθίου από ιπτάμενες τέφρες γαιανθράκων. Εκχύλιση με οργανικά και ανόργανα οξέα. Πολυτεχνείο Κρήτης, Σχολή «Μηχανικών Ορυκτών Πόρων», Χανιά, Σεπτέμβριος, 2026. https://dias.library.tuc.gr/files/e52decd1-84eb-4ee3-93dc-5780cd71715f/download/Balasis-Tountas_Dip_2026.pdf
Βιβλιογραφία – πηγές
1. Βουγιουκαλάκης Γ. (2022), Πετρολογική, γεωχημική και ηφαιστειολογική μελέτη των πλειοκαινικών ηφαιστειακών σχηματισμών της Αλμωπίας. Διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ.
2. Βέκιος Π. (2000), Έρευνα εντοπισμού ουρανίου Δυτικής Μακεδονίας, ΙΓΜΕ.
3. Koukouzas N., Kalaitzidis S.P. & Ward C.R. (2010), Organic petrographical, mineralogical and geochemical features of the Achlada and Mavropigi lignite deposits, NW Macedonia, Greece. International Journal of Coal Geology 83(4), 387–395.
4. Oikonomopoulos I., Perraki T., Kaouras G. & Antoniadis P. (2007), Mineralogical study of inorganic intercalated seams at Achlada lignite deposits (NW Greece). Bulletin of the Geological Society of Greece 40(2), 906–917.
5. Oikonomopoulos I. et al. (2008), Neogene Achlada lignite deposits in NW Greece. Bulletin of Geosciences 83(3), 335–349.
6. Αναστασίου Κ. (2021), Γεωχημική ανάλυση του λιγνίτη της Αχλάδας, Φλώρινα. ΑΠΘ.
7. Koukouzas N. et al. (2009), Quantitative evaluation of minerals in lignites and intraseam sediments from the Achlada Basin, Northern Greece. Energy & Fuels 23(4), 2169–2175.
8. Oikonomopoulos I.K. et al. (2016), Mineralogical characterization of the intraseam layers of Lofoi lignite deposits in Florina basin. Energy Sources, Part A 38(11), 1562–1568.
9. Avgerinas A., Kilias A., Koroneos A. & Mountrakis D. (2004), Geochemistry, genesis and structure of Hercynian granitoid rocks of the Pelagonian zone, from the Voras Mt. Bulletin of the Geological Society of Greece 36(4), 1540–1549.
10. Koroneos A. (1991), Mineralogy, petrology and geochemistry of the East Varnouda plutonite. PhD, University of Thessaloniki.
11. USGS, Rare Earth Elements. https://pubs.usgs.gov/pp/1802/o/pp1802o.pdf
12. Pentari D., Makri P., Xanthopoulos P. & Vamvuka D. (2025), Investigation on Li recovery from Greek coal fly ash under a circular economy framework. Separations 12(9), 251.
13. South Dakota Mines (2026), Mines Faculty Collaborate on Innovative Approach to Extract Rare Earth Elements from Coal Waste. https://www.sdsmt.edu/news/releases/extractingREEfromcoalmines.html
14. UND / Bulgarian Energy Holding (2025), UND, Bulgarian Energy Holding forge new partnership on rare-earth elements research. https://blogs.und.edu/press-releases/2025/10/und-bulgarian-energy-holding-forge-new-partnership-on-rare-earth-elements-research/
15. Recovery Potential of Critical Rare Earth Elements from Coal Preparation Tailings: A Case Study of the Abayskaya Mine (2026). https://www.mdpi.com/2227-9717/14/7/1040
16. University of Pennsylvania (2026), Unlocking Rare Earth Elements from Coal Waste: Pennsylvania’s Opportunity. https://kleinmanenergy.upenn.edu/wp-content/uploads/2026/05/KCEP-Digest-94-Unlocking-Rare-Earth-Elements.pdf
17. Monash University (2026), From ash to asset: Could coal waste power our clean energy future? https://www.monash.edu/critical-minerals/research/our-research-projects/2026/could-coal-waste-power-our-clean-energy-future
18. Vamvuka D., Galetakis M., Kreona A., Mantza A. & Vasileiou A. (2022), Use of selective grinding for upgrading quality of lignites from Greece and for reducing CO₂ emissions. International Journal of Coal Preparation and Utilization 42(5), 1449–1459.
oryktosploutos.net









