Η δρυς του Βοΐου έπεσε — Αλέξανδρος Μπακαΐμης

150 χρόνια από την ίδρυση του Γυμνασίου Τσοτυλίου (1871-2021)

Έκδοση επετειακού Λευκώματος

Τη χρονιά που πέρασε (2022) εκδόθηκε στη Θεσσαλονίκη από τον Σύνδεσμο Φοιτησάντων στο Γυμνάσιο Τσοτυλίου το βιβλίο με τίτλο “Αναμνηστικό Λεύκωμα του Γυμνασίου Τσοτυλίου επί τη 150ετηρίδι της ιδρύσεώς του 1871-2021, Πρόσωπα – κτίρια – έγγραφα – στιγμιότυπα”, με πρόλογο, κείμενα και επιμέλεια του Αλέξαν-δρου Μπακαΐμη και χορηγία του Δήμου Βοΐου.

Ο συγγραφέας και επιμελητής της έκδοσης Αλέξανδρος Μπακαΐμης είναι πρ. Καθηγητής του Γυμνασίου Τσοτυλίου, των Ελληνικών Σχολών Κωνσταντινουπόλεως και της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Θεσσαλονίκης. Το βιβλίο αυτό προστίθεται στον μακρύ κατάλογο των έργων του για την ιστορία και τη λαογραφία της Δυτικής Μακεδονίας και ιδιαίτερα του Βοΐου, όπου αφιέρωσε κυριολεκτικά τη ζωή του, με πλήθος βιβλίων και δημοσιευμένων μελετών. Με βάση την ερευνητική και συγ-γραφική του εμπειρία, τις γνώσεις του ως εκπαιδευτικού του Γυμνασίου, αλλά και την ιδιότητά του ως Προέδρου του Συνδέσμου Φοιτησάντων του Γυμνασίου Τσοτυλίου, ήταν ο αρμοδιότερος για να συγγράψει την ύλη του Λευκώματος και να επι-μεληθεί τη συγκέντρωση των φωτογραφιών και εγγράφων που περιέχονται σε αυτό και αφηγούνται την 150ετή ιστορία του.

Το βιβλίο παρουσιάστηκε σε ειδική εκδήλωση – βιβλιοπαρουσίαση που έγινε με την υποστήριξη του Δήμου Βοΐου την Κυριακή 14 Αυγούστου 2022, στον χώρο του Γυμνασίου και με ομιλητές την Βιολέττα Μπούσιου και τον γράφοντα. Στην εκδήλωση παραδόθηκε από τον Σύνδεσμο Φοιτησάντων στον Διευθυντή του Γυμνασίου Τσοτυλίου Νικόλαο Κατσαούνη το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών, το οποίο είχε απονεμηθεί στο Γυμνάσιο στην πανηγυρική Συνεδρία της 23-3-2022, για «την επί 150 έτη μέγιστη και πολυτιμότατη προσφορά του στην Παιδεία, την Κοινωνία και το Έθνος γενικότερα», όπως ανακοίνωσε ο Γεν. Γραμματέας της Ακαδημίας Χρήστος Ζερεφός. Το βραβείο επιδόθηκε στον Αντιπρόεδρο του Συνδέσμου Θωμά Γκατσώνη. Η βράβευση επετεύχθη κατόπιν ενεργειών του Συνδέσμου Φοιτησάντων, διά του Προέδρου του Αλ. Μπακαΐμη.

Το 1871, οπότε ιδρύθηκε η Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότης Κωνσταντινουπόλεως, το Τσοτύλι ήταν μικρός σε πληθυσμό οικισμός: είχε περίπου 800 κατοίκους, οι περισότεροι από του οποίους ήταν μουσουλμάνοι ελληνόφωνοι, οι λεγόμενοι Βαλαάδες. Όμως, το Τσοτύλι διακρινόταν ανάμεσα σε άλλους πολυπληθέστερους οικισμούς (όπως η Σιάτιστα, το Ζουπάνι, η Σέλιτσα) και οικισμούς που ήταν οθωμανικά πολιτικά διοικητικά κέντρα (όπως η Λειψίστα) ή ελληνικά εκκλησιαστικά διοικητικά κέντρα (όπως η Σιάτιστα), ως εμπορικό κέντρο της επαρχίας Ανασελίτσας, λόγω της εβδομαδιαίας αγοράς που λειτουργούσε εκεί, και της ετήσιας εμποροπανήγυρης, που ήταν οι σημαντικότερες της Δυτικής Μακεδονίας.

Το κτίριο της Τσοτυλείου Σχολής ή Εκπαιδευτηρίων Τσοτυλίου θεμελιώθηκε το 1873 και ολοκληρώθηκε το επόμενο έτος 1874. Η Σχολή είχε λειτουργήσει από το 1871 ως Αλληλοδιδακτικό Σχολείο και Ελληνική Σχολή, για να εξελιχθεί σε πλήρες Γυμνάσιο σταδιακά από τη σχολική περίοδο 1884-85 ως την περίοδο 1890-91, ενώ το 1893 αναγνωρίζεται ως Γυμνάσιο ισότιμο με τα αντίστοιχα του Ελληνικού βασιλείου και με πρόγραμμα σπουδών εναρμονισμένο με τα ελληνικά Γυμνάσια.

Γενικότερα, στον χώρο της Δυτικής Μακεδονίας παρατηρείται μια αξιοσημείωτη ανάπτυξη της εκπαίδευσης στην περίοδο του β΄ μισού του 19ου αιώνα. Στα τέλη του αιώνα, στον γεωγραφικό χώρο της σημερινής Δυτικής Μακεδονίας, πέραν της Τσοτυλείου Σχολής, ανάλογα σχολεία, επιπέδου Γυμνασίου ή Ημιγυμνασίου, λειτουργούν στη Σιάτιστα, στην Καστοριά και στην Κοζάνη, ενώ στον ευρύτερο δυτικομακεδονικό χώρο στο Μοναστήρι και στην Κορυτσά. Την ίδια περίοδο, άλλα ελληνικά Γυμνάσια στον νοτιοβαλκανικό χώρο της τότε Οθωμανικής αυτοκρατορίας λει-τουργούσαν μόνο στα Γιάννενα, στη Θεσσαλονίκη, στις Σέρρες και στην Αδριανού-πολη. Δηλαδή στον απέραντο γεωγραφικό χώρο από το Ιόνιο πέλαγος και την Αδριατική θάλασσα στα δυτικά, μέχρι τον Εύξεινο Πόντο και την Κωνσταντινούπολη στα ανατολικά, λειτουργούσαν συνολικά δέκα Γυμνάσια ή Ημιγυμνάσια, από τα οποία τα έξι (περισσότερα από τα μισά) στη Δυτική Μακεδονία, και μόνο τέσσερα σε όλο τον υπόλοιπο χώρο (Ήπειρο, Αλβανία, Μακεδονία, Θράκη), και μάλιστα, από τα έξι δυτικομακεδονικά τα δύο βρίσκονταν στην τότε επαρχία (καζά) Ανασελίτσας (σημ. Δήμο Βοΐου) ή εκκλησιαστική επαρχία Σισανίου και Σιατίστης. Οι αριθμοί αυ-τοί καταδεικνύουν τη μεγάλη πνευματική ανάπτυξη που υπήρχε στον Ελληνισμό της Δυτικής Μακεδονίας και ιδιαίτερα της επαρχίας Ανασελίτσας της εποχής, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες περιοχές.

Με βάση δημοσιευμένη έρευνα του γράφοντος (Γ. Τσότσος, «Οι τόποι προέλευσης των μαθητών της Τσοτυλείου Σχολής το 1892-95. Γεωγραφική προσέγγιση», στο Γ. Τσότσος (επιμέλεια), Πατρίδες της Ρωμηωσύνης: Αφιέρωμα στον Καθηγητή Αθανάσιο Ε. Καραθανάση, εκδ. Κ. & Μ. Αντ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2018, σελ. 171-190), από το σωζόμενο μαθητολόγιο του Γυμνασίου Τσοτυλίου της τριετίας 1892-1895, πληροφορούμαστε ότι οι τόποι προέλευσης των 271 εγγραφέντων μαθητών των τριών πρώτων σχολικών ετών λειτουργίας του πλήρους Γυμνασίου ήταν

Δυτική Μακεδονία 140

Κεντρική και Ανατολική Μακεδονία 21

Θράκη 14

Ήπειρος – Αλβανία 33

Σκόπια 1

Θεσσαλία, Στερεά και Πελοπόννησος 35

Μικρά Ασία 21

Νησιά Αιγαίου και Ιονίου 6

Δηλαδή το Γυμνάσιο Τσοτυλίου είχε τότε μαθητές προερχόμενους από τα πέρατα του Ελληνισμού, τόσο στην Οθωμανική αυτοκρατορία, όσο και στο ελληνικό κράτος: από το Ελμπασάν και τα Σκόπια μέχρι τη νότια Πελοπόννησο κι από την Κεφαλλονιά μέχρι την Άγκυρα και την Καππαδοκία! Αλλά και οι τόποι προέλευσης των καθηγητών εκτείνονται επίσης από την Ήπειρο μέχρι τα ενδότερα της Μικράς Ασίας.

Η ευρεία γεωγραφική εμβέλεια και ακτινοβολία της Τσοτυλείου Σχολής οφείλεται και στην ύπαρξη του οικοτροφείου, που δημιουργήθηκε χάρη στη δράση των φιλογενών αποδήμων της Ανασελίτσας, οι οποίοι, οικοδόμοι και εργολάβοι, έμποροι και άνθρωποι του πνεύματος, σταδιοδρόμησαν στην Κωνσταντινούπολη μετά από πολλών δεκαετιών ή και αιώνων άσκηση της αρχικής τους τέχνης, της μαστορικής, η οποία συντέλεσε στην ανάπτυξη ενός ιδιαίτερα σημαντικού κοινοτικού βίου στα μαστοροχώρια της Ανασελίτσας, από τις αρχές ακόμη του 19ου αιώνα.

Ανάλογη ήταν και η φήμη και εμβέλεια του Τραμπαντζείου Γυμνασίου Σιάτιστας, ιδρυμένου από το 1888-89, πριν ακόμα η Τσοτύλειος Σχολή ολοκληρωθεί σε πλήρες Γυμνάσιο. Το 1892-94, το Τραμπάντζειο Γυμνάσιο είχε μαθητές μέχρι κι από την Αδριανούπολη, τη Χίο και τη βορειοδυτική Μικρά Ασία.

Όλα αυτά τα στοιχεία για τους τόπους των μαθητών των δυο σχολείων της επαρχίας Ανασελίτσας δείχνουν την έφεση και τη μέριμνα του ελληνικού στοιχείου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά και των κατοίκων του ελληνικού κράτους, στα τέλη του 19ου αιώνα, για μόρφωση και πνευματική και κοινωνική ανέλιξη. Δείχνουν, όμως, και την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης στα Γυμνάσια Τσοτυλίου και Σιάτιστας. Και εν προκειμένω για την Τσοτύλειο Σχολή, η προσφορά της στο θέμα αυτό συνοψίζεται σε ένα απόσπασμα από την ετήσια λογοδοσία της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας του 1900, που αναφέρει ότι η Τσοτύλειος Σχολή «κατόρθωσε να αποστείλει μέχρι τούδε περί τας τρεις χιλιάδας νεαράς υπάρξεις εκ Μακεδονίας, Ηπείρου, Μ. Ασίας, των νήσων του Αιγαίου και αυτής της Ελλάδος, με την πάτριον γλώσσαν εις τον θεωρητικόν βίον, εις τον πρακτικόν και την βιομηχανίαν διά των μέσων με τα οποία εφοδιάζονται αι ευημερούσαι κοινωνίαι και προάγονται οι ανά την υφήλιον λαοί».

Αυτούς λοιπόν τους προγόνους μας, τους δημιουργικούς και αξιομνημόνευτους, και τους μαθητές και τους καθηγητές από τα πέρατα του Ελληνισμού, ιστορεί και αποτυπώνει το Ιστορικό Λεύκωμα που εξέδωσε ο Σύνδεσμος Φοιτησάντων στο Γυμνάσιο Τσοτυλίου και επιμελήθηκε ο Αλέξανδρος Μπακαΐμης.

Η έκδοση αυτού του βιβλίου είναι το επιστέγασμα της 20ετούς δράσης και προσφοράς του Συνδέσμου Φοιτησάντων, που έχει στο ενεργητικό του πάνω από 40 εκδηλώσεις για το Γυμνάσιο και την περιοχή του. Ανάμεσα σε αυτές, αναφέρουμε τη συμμετοχή σε Έκθεση Κειμηλίων και Ιστορικών εγγράφων που πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, δύο φιλολογικά βραδυνά για τους κορυφαίους λογίους του Βοΐου Φώτη Παπανικολάου και Παρασκευά Μηλιόπουλο, την ανέγερση του ανδριάντα του Βοΐώτη μάστορα στο Τσοτύλι (με τη συνεργασία της Ομο-σπονδίας Δυτικομακεδονικών Σωματείων Θεσσαλονίκης), προσκυνηματικές εκδρο-μές στη Βόρειο Ήπειρο, στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη. Ο Σύνδεσμος έχει, επίσης, εκδώσει τρία βιβλία: (α) Λεύκωμα επισκεπτών Γυμνασίου Τσοτυλίου, (β) Αφηγηματικές Σημειώσεις Κων. Ζησοπούλου, και (γ) Παρασκευάς Μηλιόπουλος ο ασυμβίβαστος παραμυθάς του Βοΐου. Ο ίδιος ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Αλ. Μπακαΐμης είχε συγγράψει παλαιότερα τρία βιβλία σχετικά με το Γυμνάσιο Τσοτυ-λίου και τη Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα: (1) Μυρίσαι το άριστον: Λεύκωμα Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος – Εκατονταετηρίς 1971, (2) Η Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότης και η Τηλαυγής και Τηλέκλειτος Τσοτύλειος Σχολή, (3) Ιωάννης Τάρης.

Το βιβλίο αριθμεί 270 σελίδες και αρχίζει με χαιρετισμό του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, και με το έγγραφο βράβευσης του Γυμνασίου Τσοτυλίου από την Ακαδημία Αθηνών για την «επί εκατόν πεντήκοντα έτη μεγίστην αυτού παιδευτικήν τε και εθνωφελή προσφοράν», όπως αναγράφεται σε αυτό.

Το βιβλίο συνολικά περιέχει 330 φωτογραφίες διαφόρων κατά καιρούς φάσεων των κτιρίων της Σχολής, ποικίλων σχολικών αντικειμένων (π.χ. σφραγίδων), εκκλησιαστικών εικόνων και κυρίως μαθητών και καθηγητών του Γυμνασίου, αλλά και άλλων προσώπων που διαδραμάτισαν ρόλο στη λειτουργία του (εκκλησιαστικοί ιεράρχες, ευεργέτες, μέλη της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας, πρόσωπα της κοινωνικής ζωής του Τσοτυλίου και της Ανασελίτσας – Βοΐου). Οι φωτογραφίες, με τις δραστηριότητες που απεικονίζουν, καλύπτουν όλη την περίοδο ζωής του Γυμνασίου, από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 21ου. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν οι πολλές φωτογραφίες από την κοινή ζωή των μαθητών εντός και εκτός Γυμνασίου (παρελάσεις, γυμναστικές επιδείξεις, εκδρομές κ.ά.), κυρίως από το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

Περιέχονται, επίσης, 65 φωτοτυπίες εγγράφων – ντοκουμέντων, όπως Συνοδικών αποφάσεων, εγγράφων αλληλογραφίας με τις τοπικές και τις εν Κωνσταντινουπόλει εκκλησιαστικές αρχές αλλά και τις κατά καιρούς πολιτικές διοικητικές και εκ-παιδευτικές αρχές, εξωφύλλων παλαιών βιβλίων (όπως λ.χ. Οδηγός εκμάθησης Γαλλικής του 1899 και Γραμματική της Ελληνικής του 1896 του Στεφάνου Νούκα από τη Δάφνη που ήταν από τους πρωτεργάτες της ίδρυσης του Γυμνασίου), κανονισμών Γυμνασίου και Οικοτροφείου, εγγράφων από το αρχείο του Γυμνασίου, απολυτηρίων μαθητών περιόδου 1894-1927, προσκλήσεων, αποδείξεων πληρωμών και πολλών άλλων. Ανάμεσα στα ιστορικά ντοκουμέντα ξεχωρίζουν (α) το σουλτανι-κό διάταγμα (φιρμάνι) του 1872 με το οποίο δόθηκε η άδεια ανέγερσης του κτιρίου του Γυμνασίου και (β) έγγραφο με τίτλο «Δάνειον εκ 2.000 Μετοχών ανά μίαν οθωμανικήν λίραν εκάστην ….» της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος του 1874, που περιλαμβάνει και τα χρεώγραφα του δανείου προς τους μετόχους – δανειστές, με τα οποία η Αδελφότης, με πώληση προνομιούχων μετοχών, εξασφάλιζε χρήματα για την ανέγερση του Γυμνασίου.

Επί πολλά χρόνια, ο Πρόεδρος του Συνδέσμου Φοιτησάντων Αλ. Μπακαΐμης και οι συνεργάτες του στο Διοικητικό Συμβούλιο συνέλεγαν φωτογραφίες, έγγραφα και υλικό για την έκδοση του Λευκώματος, με υπομονή και επιμέλεια, προκειμένου να προβεί ο Σύνδεσμος στην έκδοση του βιβλίου, ως απότιση φόρου τιμής στα 150χρονα από την ίδρυση της Τσοτυλείου Σχολής.

Μέσα από τα ποικίλα ντοκουμέντα διακρίνεται η υψηλή ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης στο γεραρό Γυμνάσιο Τσοτυλίου, που αποτελεί αντανάκλαση της διαχρονικά υψηλής πνευματικής στάθμης των Ανασελιτσιωτών και μετέπειτα Βοΐωτών, εξ αιτίας του αναπτυγμένου κοινοτικού βίου μιας κοινωνίας ανθρώπων κατά βάση ξενιτεμένων, είτε ως οικοδόμων, είτε ως εμπόρων και διανοουμένων, ακόμη και ως εποχιακά μετακινούμενων κτηνοτρόφων ή και εργατών, που πολλά «άστεα και νόον ανθρώπων» είχαν γνωρίσει. Η ανάγνωση του βιβλίου στους παλαιούς μαθητές του Γυμνασίου θα αποτελέσει ένα ταξίδι στο παρελθόν, μια νοσταλγική αναπόληση στην εποχή της νεότητάς τους, και θα προκαλέσει πλήθος συναισθημάτων, καθώς θα θυμηθούν, μέσα από τις φωτογραφίες και τα κείμενα, τη σχολική ζωή τους στο ιστορικό Γυμνάσιο. Στους ενδιαφερόμενους για την ιστορία του Γυμνασίου, αλλά και του Βοΐου γενικότερα, θα αποτελέσει ευχάριστο και διδακτικό ανάγνωσμα, καθώς μέσα από τις σελίδες του θα περιηγηθούν στην ιστορία της Σχολής, στην ιστορία του Τσοτυλίου και της γύρω περιοχής, στην ιστορία της ελληνικής εκ-παίδευσης στο διάστημα ενός αιώνα (τέλη 19ου – τέλη 20ού αιώνα), αλλά και στον παλαιό τρόπο ζωής (και όχι μόνο της μαθητικής) μιας εποχής που πέρασε ανεπιστρεπτί, με τις γραφικότητες και τις δυσκολίες του, όπως ήταν σε μια ορεινή γωνία της ελληνικής γης, που αποτέλεσε σε χαλεπούς καιρούς τον τηλαυγή φάρο που σκόρπισε το φως της παιδείας στα πέρατα του Ελληνισμού, όπως και περιτράνως αποδεικνύεται από τη γεωγραφική εξάπλωση των τόπων προέλευσης των μαθητών. Το βιβλίο θα αποτελέσει, ακόμα, σημαντική πηγή ιστορικών τεκμηρίων, με το πλήθος και την ποικιλία των ντοκουμέντων που περιέχει, για τον ασχολούμενο με την ιστορική εξέλιξη της εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Ειδικά για τους Βοϊώτες, τους απα-νταχού της Γης ευρισκόμενους, θα είναι ένα βιβλίο που το ξεφύλλισμα και η ανάγνωσή του θα τους κάνει υπερήφανους, καθώς θα τους βοηθήσει να συνειδητοποιήσουν ότι κατάγονται από μια περιοχή που είχε μια ξεχωριστή θέση στη νεότερη κοινωνική και πνευματική ιστορία του Ελληνισμού, εφόσον στην ορεινή αυτή γωνία της ελληνικής γης ακτινοβόλησε πολύ νωρίτερα από άλλες περιοχές το πνευματικό φως της εκπαίδευσης, χάρη στην Τσοτύλειο Σχολή, την «αγλαόκαρπο μητέρα», όπως προσφυώς την ονομάζει στο αφιερωματικό προοίμιο του βιβλίου ο Αλ. Μπακαΐμης, η οποία μόρφωσε γενιές ανθρώπων επί 150 χρόνια.