Δημήτριος Κρήτος: «Η ιστορική αλήθεια δεν υπονομεύει το Μουσείο Ζορμπά στο Καταφύγι»

Ενημερώθηκα ότι, κατά τη χθεσινή λαϊκή συνέλευση του Καταφυγίου, στην οποία απουσιάζαμε τόσο εγώ όσο και τα λοιπά μέλη του Δ.Σ. της ΑΕΚΑ, διατυπώθηκε —ευθέως ή υπαινικτικά— η κατηγορία ότι, με τις απόψεις και τις θέσεις μου για τον τόπο γέννησης του Ζορμπά, υπονομεύω την προσπάθεια του Δήμου Βελβεντού για την ολοκλήρωση του Μουσείου στο Καταφύγι.

Η προσωπική και αηθης αυτή επίθεση, που επιχειρεί να δημιουργήσει εντυπώσεις σε βάρος μου, απαιτεί απάντηση, ιδίως επειδή έχω τοποθετηθεί δημόσια και τεκμηριωμένα πολλές φορές για το ζήτημα.

1. Για το Μουσείο:

Όπως έχω ήδη γράψει, αν —ο μη γένοιτο— κινδυνέψει να χαθεί η χρηματοδότηση για το Μουσείο Ζορμπά, η ευθύνη δεν θα βαρύνει όσους διατυπώνουν διαφορετικές ιστορικές απόψεις, αλλά εκείνους που, πριν από περίπου είκοσι χρόνια, ανήγειραν σε οικόπεδο που δεν ήταν το πραγματικό οικογενειακό ακίνητο των Ζορμπάδων κτίσμα για τη στέγαση του Μουσείου και έκτοτε δεν εξασφάλισαν τις αναγκαίες πιστώσεις για την ολοκλήρωσή του.

Την ίδια ώρα, ο αντίστοιχος Δήμος Αριστοτέλη Χαλκιδικής ολοκληρώνει ήδη ένα σύγχρονο Μουσείο Ζορμπά. Οι ευθύνες, επομένως, είναι υπαρκτές και αφορούν άλλους και όχι όσους διατυπώνουν επιστημονικές τεκμηριωμένες απόψεις για την καταγωγή του Ζορμπά. Για το θέμα αυτό η ΑΕΚΑ έχει ήδη αποστείλει στον Δήμο Βελβεντού εμπεριστατωμένο έγγραφο, ζητώντας συγκεκριμένες εξηγήσεις.

2. Για το λεγόμενο «μητρώο αρρένων» του Καταφυγίου:

Η άποψή μου για τον τόπο γέννησης του Ζορμπά δεν είναι ούτε πρόσφατη ούτε αυθαίρετη. Την έχω αναπτύξει αναλυτικά στο βιβλίο μου “Το Καταφύγι κατά την Τουρκοκρατία 1880-1912. Εικόνες από τον δημόσιο και ιδιωτικό βίο (εκδ. Μάτι, 2022, σ. 68-72).

Εκεί εξηγώ γιατί το λεγόμενο μητρώο αρρένων της Κοινότητας Καταφυγίου δεν μπορεί να θεωρηθεί ασφαλές αποδεικτικό στοιχείο για τον τόπο γέννησης του Ζορμπά. Τα αυθεντικά δημογραφικά αρχεία του χωριού καταστράφηκαν κατά την πυρπόληση του Καταφυγίου το 1943. Το σημερινό μητρώο αποτελεί μεταγενέστερη ανασύσταση, βασισμένη σε άλλα έγγραφα, όπως στρατολογικά και εκλογικά, τα οποία μπορούν να τεκμηριώνουν τη χρονολογία γέννησης, όχι κατ’ ανάγκην και τον πραγματικό τόπο γέννησης.

Επιπλέον, η ίδια η μελέτη του μητρώου δείχνει ότι αρκετοί κάτοικοι, μολονότι είχαν γεννηθεί αλλού και εγκαταστάθηκαν αργότερα στο Καταφύγι, καταγράφονται ως γεννημένοι εκεί. Ενδεικτικά αναφέρω τον Χρήστο Τάτση, πατέρα του Γιάννη Τάτση που σκοτώθηκε στη μάχη του Καταφυγίου, και τον παππού μου από την πλευρά του πατέρα μου, Δημήτριο Κρητο του Κωνσταντίνου. Και στις δύο περιπτώσεις ο πραγματικός τόπος γέννησης δεν συμφωνεί με την καταχώριση.Συγκεκριμενα ο παππούς μου έχει γεννηθεί στη Βροντού,τον πήρε ψυχοπαιδι ο προπάππος μου και όταν ενηλικιώθηκε τον πάντρεψε με την κόρη του ,την γιαγιά μου.Το πραγματικό τυυ μάλιστα επώνυμο ήταν Φαρμάκης.

Επομένως, το μητρώο αυτό μπορεί να αποτελέσει στοιχείο προς διερεύνηση, όχι όμως «πλήρη απόδειξη», όπως υποστηρίζουν ορισμένοι ανεύθυνοι.

3. Η περίπτωση του αδελφού του Ζορμπά:

Στο ίδιο βιβλίο μου (σ. 613 κ.ε.) δημοσιεύεται επιστολή προκρίτων του Καταφυγίου προς τον Μητροπολίτη Σερβίων και Κοζάνης, με την οποία ζητούν τη διαγραφή του Ιωάννη Φώτιου Ζορμπά, αδελφού του Γιώργη-Αλέξη Ζορμπά, από τους εκλογικούς καταλόγους του Καταφυγίου ως «γιαμπαντζή», δηλαδή αλλοδαπού ή επήλυδος.

Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Ιωάννης Φώτιου Ζορμπάς ,γιατρός,είχε γεννηθεί με διαφορά μόλις ενός έτους από τον Ζορμπά του Καζαντζάκη. Αν, λοιπόν, ο μεγαλύτερος αδελφός θεωρούνταν επηλυς και ζητούνταν η διαγραφή του από τους καταλόγους, είναι εύλογο να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο και ο Γιώργης-Αλέξης να είχε γεννηθεί εκτός Καταφυγίου.

4. Η μαρτυρία του Γιάννη Αναπλιώτη:

Πολύ πριν αναπτυχθεί το σημερινό ενδιαφέρον των Καταφυγιωτών της Κατερίνης για την προβολή του Ζορμπά ως γεννημένου στο Καταφύγι, το 1961 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Γιάννη Αναπλιώτη “Ο αληθινός Ζορμπάς και ο Νίκος Καζαντζάκης “(β΄ έκδοση, Δρόμων, 2003).

Ο Αναπλιώτης υποστηρίζει ότι ο Ζορμπάς γεννήθηκε στον Κολινδρό και ότι αργότερα η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στο Καταφύγι. Τις πληροφορίες αυτές τις άντλησε από την τότε μεγαλύτερη εν ζωή κόρη του Ζορμπά, την Αντρονίκη,η οποία τις είχε ακούσει από τον ίδιο τον πατέρα της.Δεν βλέπω κανέναν προφανή λόγο να θεωρήσουμε ότι εκείνη είχε λόγο να παραπλανήσει τον συγγραφέα, ιδίως όταν περιέγραψε και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η οικογένεια μετακινήθηκε και εγκαταστάθηκε στο Καταφύγι,ούτε όμως και ο ίδιος ο Ζορμπάς είχε λόγους να πει ψέματα στην κόρη του ή να έκανε λάθος ότι είχε γεννηθεί στον Κολινδρό.

5. Η επιστολή της Έλλης Αλεξίου:

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 δημοσιεύθηκε επιστολή της Έλλης Αλεξίου, κουνιάδας του Νίκου Καζαντζάκη, η οποία, ύστερα από σχετικό αίτημα του τότε Δ.Σ. της ΜΕΚ, εξέτασε το θέμα και διατύπωσε την άποψη ότι ο Ζορμπάς γεννήθηκε στο Καταφύγι.

Δεν θα σχολιάσω το περιεχόμενο της επιστολής. Θα αναφέρω μόνο, για πρώτη φορά δημοσίως – γιατί πλέον προκαλουμαι- ότι είχα γνωρίσει προσωπικά την Έλλη Αλεξίου στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και είχα τότε μια σύντομη συνομιλία μαζί της ,για το συγκεκριμένο θέμα. Ήταν συγκεκριμένα λίγα χρόνια πριν αποβιώσει και ήταν τιμητικά παρούσα στο συνέδριο της ΕΕΔΥΕ στο οποίο συμμετείχα ως αντιπρόσωπος της Επιτροπής Ειρήνης Κατερίνης.Δεν θα επεκταθώ περισσότερο, από σεβασμό στη μνήμη της και σε πρόσωπα συμπατριωτών μου που δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή.Περιοριζομαι μόνο να πω ότι στη σύντομη συνομιλία μας μου είχε αφήσει να καταλάβω καθόλου κολακευτικά πράγματα για ορισμένα εν ζωή τότε πρόσωπα …

6. Τι υποστηρίζω:

Η θέση μου, μετά από έρευνα και μελέτη των διαθέσιμων στοιχείων, είναι ότι το πιθανότερο – χωρίς να είναι και αυτό απολύτως βεβαιο-είναι ο Ζορμπάς να γεννήθηκε στον Κολινδρό. Αυτό όμως σε καμία περίπτωση δεν μειώνει τη σχέση του με το Καταφύγι.

Το Καταφύγι είναι ο τόπος όπου πέρασε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια και, με αυτή την έννοια, είναι το χωριό του, η πατρίδα του. Γι’ αυτό και στο παρελθόν είχα προτείνει να διορθωθεί η σχετική πινακίδα, ώστε να αναγράφεται ότι το Καταφύγι είναι το χωριό και η πατρίδα του Ζορμπά και όχι κατ’ ανάγκην η γενέτειρά του.

Ας είμαστε, λοιπόν, σαφείς: η ιστορική έρευνα δεν υπονομεύει το Μουσείο. Η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας δεν στρέφεται εναντίον του Καταφυγίου. Αντιθέτως, ένα Μουσείο που θα στηρίζεται σε τεκμηριωμένα και όχι σε αμφισβητούμενα στοιχεία θα έχει μεγαλύτερη αξία και αντοχή στον χρόνο.

Ας είναι προσεκτικωτεροι κάποιοι με την ιστορία .Με την τελευταία δεν δικαιούται κανένας να “παίζει”.

Και ας μην ξεχνάμε το ουσιώδες, που έχω επαναλάβει πολλές φορές: ο ιστορικός Ζορμπάς δεν θα ενδιέφερε σήμερα κανέναν, αν η αξεπέραστη γραφίδα του Νίκου Καζαντζάκη δεν τον είχε μετατρέψει σε παγκόσμιο σύμβολο του ελεύθερου και ανυπότακτου ανθρώπου.Αυτος ο τελευταίος όμως δεν ανήκει ούτε στο Καταφύγι ούτε στον Κολινδρό. Ανηκει σε ολόκληρη την οικουμένη.