Κοζάνη 1923–1924: Η αποχώρηση των μουσουλμάνων και οι συνέπειες. *Γράφει ο Κλεάνθης Πολατίδης
Τον Μάιο του 1923 και, ενώ πολλοί πρόσφυγες έχουν εγκατασταθεί στο Νομό
Κοζάνης, δεν παρατηρείται κάποια συντονισμένη προσπάθεια διανομής των
μουσουλμανικών γαιών. Οι μουσουλμάνοι καταγγέλλεται πως βρίσκουν τρόπους να
μην παραχωρούν τις καλλιεργήσιμες γαίες στους πρόσφυγες, με αποτέλεσμα οι
τελευταίοι να μην μπορούν να βιοποριστούν. Ο τοπικός Τύπος θέτει δημόσια το θέμα
και αντιπαραθέτει την «μεγαλοψυχία» των Ελλήνων με την τουρκική «αγριότητα»
στην Ανατολή. Μάλιστα, τονίζεται πως οι γαίες είναι αναγκαίο να παραχωρηθούν,
για να μην είναι αναγκασμένο το ελληνικό κράτος να προβαίνει σε τόσο μεγάλες
εισαγωγές, αλλά να αποκτήσει αυτάρκεια σε βασικά είδη τροφίμων. Οι
μουσουλμάνοι πριν από την αποχώρησή τους πωλούν καλλιεργήσιμες γαίες, αλλά και
τις σοδειές τους σε γηγενείς Έλληνες. Η κατάσταση αυτή επιφέρει αντιδράσεις με την
παράλληλη απαίτηση να τιμωρηθούν παραδειγματικά και όσοι πωλούν τις
ανταλλάξιμες γαίες και όσοι τις αγοράζουν.115
Χωριά με εύφορες γαίες, όπως το Καρατζιλάρ, ο Τζουμάς και το Χαϊδαρλί
έχουν δεχτεί ελάχιστο αριθμό προσφύγων. Ο τοπικός Τύπος θίγει το θέμα, καθώς έχει
την πεποίθηση πως τα χωριά αυτά δεν δέχονται αρκετές οικογένειες προσφύγων,
λόγω της παρουσίας Τούρκων «βέηδων», την στιγμή που οικογένειες προσφύγων
βρίσκονται σε τρώγλες116:
«Και ο μεν Τουρκικός λαουτσίκος προσέφερεν ότι του ζητήσαμεν διά την
συντήρησιν των προσφύγων μας. Εκείνοι οι οποίοι σχεδόν ουδέν προσέφερον είναι οι
διαφθορείς του λαού, οι βέηδες οι οποίοι εξακολουθούν νοχελώς εις τα μεγαλοπρεπή
κονάκια των να κοροϊδέβουν την ελληνικήν μεγαλοψυχίαν και να βυσσοδομούν κατά
της υπολήψεως του κράτους. Εξωρίσθησαν π.χ. δύο τέρατα φέροντα το όνομα βέη εκ
Λειψίστης και τα κονάκιά των παραμένουν κλειστά αναμένοντα την επάνοδόν των
αδιάφορον αν του Αλή Μπέη ο γυιός οργιάζει εις βάρος της Ελληνικής τιμής εν
Κωνσταντινουπόλει, και αν εις το Λειψίστη οι πρόσφυγες παραμένουν εις ανθυγιεινάς
τρώγλας.»
Μέχρι το τέλος του καλοκαιριού του 1923 παρατηρείται βραδύτητα στις
αποχωρήσεις των Τούρκων. Οι ανταλλάξιμοι πρόσφυγες που έχουν προσέλθει στην
περιοχή και είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία γεωργοί και κτηνοτρόφοι, δεν
έχουν ακόμη αποκτήσει καλλιεργήσιμες γαίες, αν και οι γεωργικές εργασίες ξεκινούν
στις αρχές του φθινοπώρου. Αυτό σήμαινε πως εγκυμονούσε ο κίνδυνος να μείνουν
ακαλλιέργητες μεγάλες εκτάσεις γης, γεγονός που θα είχε αντίκτυπο στην παραγωγή
σιταριού. Επιπλέον, η καθυστέρηση θα δυσχέραινε την εγκατάσταση πληθυσμών,
αφού τέτοιες διαδικασίες ήταν δύσκολο να οργανωθούν σε συνθήκες ψύχους.
Συγκεκριμένα, ο Τύπος φαίνεται να εκφράζει προβληματισμούς για την νωχελικότητα
των Γραφείων Εποικισμού, μιας και οι επαρχίες Ανασελίτσης και Γρεβενών ήταν σε
θέση να υποδεχτούν μέχρι 2.000 οικογένειες προσφύγων117:
115 Εφημερίς της Κυβερνήσεως (Τεύχος Πρώτον), 10 Οκτωβρίου 1922, Περί απαγορεύσεως
πάσης δικαιοπραξίας εν ζωή, δι’ ης μεταβιβάζεται υπό Μωαμεθανών η κυριότης ή έτερον
εμπράγματον δικαίωμα κλπ. επί οιουδήποτε ακινήτου κτήματος κειμένου εν Ελλάδι, σ. 1205
« Βαίνομεν προς το φθινόπωρον, η γεωργία άρχεται του έργου της από τάς
αρχάς του Φθινοπόρου. Οι διά της συνθήκης Λωζάνης ανταλλασσόμενοι πληθυσμοί της
Μακεδονίας είνε εν ολότητι περίπου γεωργικοί. Εάν επιβραδύνη η αναχώρησις των
Τούρκων και η εγκατάστασις ισαρίθμων προσφύγων γεωργών διατρέχει τον κίνδυνον η
ύπαιθρος χώρα να μείνει ακαλλιέργητος και επομένως κατά το έπιόν έτος η έλλειψις
των σιτηρών θα καταστή αισθητοτάτη. Επιβάλλεται λοιπόν σύντονος και
αποτελεσματική μέριμνα. Άλλως τε πρέπει να ληφθή υπ’ όψιν ότι εγκατάστασις
πληθυσμών με βροχάς και χιόνας είνε επικίνδυνος και ατελέσφορος. Απορούμεν πώς
ακόμη δεν εστάλη τουλάχιστον αναλογικός αριθμός προσφύγων εις τας περιφερείας
Ανασελίτσης και Γρεβενών ενώ κάλιστα και ανετώτατα δύνανται να εγκατασταθώσιν
σήμερον εις τας δύο επαρχίας υπέρ τας δύο χιλιάδες οικογενειών. Τι λέγει η Διεύθυνσις
εποικισμού Θεσσαλονίκης;»
Οι ανταλλάξιμοι Μουσουλμάνοι καταγγέλλεται πως, παρά τις απαγορευτικές
διατάξεις, πωλούν την κινητή περιουσία118 τους, αλλά και τα γεωργικά εργαλεία που
προορίζονται για τους πρόσφυγες. Οι ενέργειες αυτές μειώνουν την
πλουτοπαραγωγική δύναμη της Μακεδονίας, αλλά και της χώρας γενικότερα.
Φυσικά, καταγγέλλονται και οι γηγενείς που εκμεταλλεύονται τις αποχωρήσεις των
Μουσουλμάνων και αγοράζουν γεωργικά εργαλεία και ζώα που χρησιμοποιούνται
στο όργωμα και προορίζονται για τους πρόσφυγες. Ταυτόχρονα, οι Μουσουλμάνοι
σπεύδουν να αποθέσουν τις καταθέσεις τους στην Οθωμανική Τράπεζα της
Θεσσαλονίκης, για να τις προστατεύσουν. Η ενέργεια αυτή αποδυναμώνει το
ελληνικό νόμισμα, με την παράλληλη ενίσχυση του τουρκικού νομίσματος119:
«Οι Τούρκοι παρ’όλας τας απαγορευτικάς διατάξεις σπεύδουν αθρόως και
πωλώσιν όχι μόνο όλα τα κινητά των, αλλά και αυτά τα αροτριόντα. Και έτσι η
Μακεδονία θα στερηθή γεωργικών κτηνών και θα μαρανθή η γεωργία της και συνεπώς
η πλουτοπαραγωγή της χώρας. Δυστυχώς δεν εννόησαν οι νομίζοντες ότι
εκμεταλλεύονται την περίστασιν επιτήδειοι, ότι καταστρέφουν την ζωτικότητα του τόπου
αγοράζοντες αροτριώντας κτήνη. Και οι μεν Τούρκοι ενθυλακώνουν δραχμάς, ας κατά
το πλείστον σπεύδουν και καταθέτοθν εις την εν Θεσσαλονίκη Οθωμανικήν Τράπεζαν
προς τελείαν εξασφάλισιν των. Ο τόπος ερημούται κτηνών και διά της αθρόας
118 Φ.Λ., Τσιτσελίκης Κ., 29 Ιανουαρίου 1927, Αποσπάσματα εκ του βιβλίου αυτού «Αι
ανώμαλοι δικαιοπραξίαι επί ακινήτων εν ταις Νέαις Χώραις», σ. 2
εισρεύσεως αλλαχού της δραχμής ενισχύεται το Τουρκικόν χαρτονόμισμα και ξεπίπτει η
δραχμή μας. Οι Έλληνες ώφειλον εις τας παρούσας κρισίμους εθνικάς στιγμάς να
παρθώσιν υπεράνω των προσωρινών μικροσυμφερόντων και να ατενίσουν εις
απωτέρους εθνικούς ορίζοντας.»
Οι Μουσουλμάνοι γνωρίζοντας πως πλησιάζει η ώρα της αποχώρησής τους,
αψηφούν τις κρατικές εντολές για φροντίδα της ανταλλάξιμης περιουσίας, και
συγκεκριμένα της καλλιεργήσιμης γης. Η αδιαφορία τους για τη φροντίδα των
αγροκτημάτων τους έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της σοδειάς των όψιμων
δημητριακών στο Νομό Κοζάνης, με αρνητικά αποτελέσματα για την διατροφική
επάρκεια όλης της περιφέρειας. Την ίδια στιγμή, αρνούνται να παρέχουν τα μέσα για
την καλλιέργεια της γης σε πρόσφυγες και φτάνουν στο σημείο να πωλούν, εκτός από
τα ζώα και τα γεωργικά εργαλεία, ακόμη και τα οικιακά σκεύη σε γηγενείς
Έλληνες120:
«Οι Τούρκοι αδιαφορούν εις όλας τας επισήμους συστάσεις και παραμελούν την
καλλιέργειαν των αγρών των. Αφού λοιπόν οι συστάσεις δεν εισακούονται από τους
αγάδες πρέπει να επιβληθή η κρατική πυγμή. Άλλως η εσοδεία των οψίμων
δημητριακών εν τω νομώ μας θα είνε αξιοθρήνητος. Και δεν φθάνει ότι αυτοί δεν
εννοούν, να καλλιεργήσουν αλλ’ ούτε παρέχουν τα μέσα προς τούτο εις τους δυστυχείς
πρόσφυγάς μας. Οι εντεταλμένοι να επαγρυπνήσουν διά την παροχήν και την
καλλιέργειαν γαιών υπό προσφύγων εισέτι φαίνεται δεν κατενόησαν, ότι τούτο είνε
υψίστη κρατική ανάγκη. Οι Τούρκοι αφού επώλησαν τον πλείστον των ζώων των
ήρχισαν τώρα να πωλώσιν και τα ελάχιστα οικιακά και γεωργικά των σκεύη. Βλέπει
κανείς καθ’ εκάστ’ν εις την αγοράν μας χάλκινα σκεύη μεταφερόμενα και πωλούμενα
και αυτά ακόμη τα ρυπαρά γεμίσματα των στρωμάτων των. Δυστυχώς ευρίσκονται
Έλληνες αγοράζοντες και εξασφαλίζοντες την άνετον φυγήν τβν Τούρκων. Τώρα εάν
δεν θα απομένη τίποτε δια τους ερημωθέντας αδελφούς μας αυτό κανένα δεν σκοτίζει
αρκεί ότι προσποριζόμεθα ευτελή κέρδη. Υποθέτομεν ότι η κατάστασις αυτή δεν
περήλθε ακόμη εις γνώσιν των αρμοδίων αρχών.»
Στις 14 Μαρτίου 1924, ορίστηκε από τη Μικτή Επιτροπή να συμπεριληφθούν
στην αναγκαστική ανταλλαγή και Μουσουλμάνοι Έλληνες υπήκοοι αλβανικής
καταγωγής. Για τον σκοπό αυτό, ανακοινώθηκε η σύσταση αντιπροσωπείας που θα
μεταβεί στις περιοχές της Ηπείρου και της Μακεδονίας και θα συγκεντρώσει τις
απαραίτητες πληροφορίες για την υλοποίηση της εντολής. Η αντιπροσωπεία, με
πρόεδρο τον Έκστρανδ, αναχώρησε από την Αθήνα στις εκάστοτε περιοχές στις 21
Απριλίου του ίδιου έτους.121
Τον Μάρτιο του 1924 ορίστηκε από την Μικτή Επιτροπή Ανταλλαγής το
πρόγραμμα εκκένωσης των Μουσουλμάνων από την Δυτική Μακεδονία. Συστάθηκαν
οι κατάλληλες ενέργειες για την εξασφάλιση της μεταφοράς τους μέχρι τη
Θεσσαλονίκη, όπου θα επιβιβάζονται σε, αποσταλμένα από την τουρκική
Κυβέρνηση, ατμόπλοια. Η αναχώρηση ορίστηκε από τους σιδηροδρομικούς
σταθμούς του Σόροβιτς και της Βέροιας. Σε κάθε ταξίδι μεταφέρονταν 450 άτομα
μαζί με 12 τόνους αποσκευών. Οι προορισμοί αυτών που αποχωρούσαν,
καθορίζονταν, στους σταθμούς Κοζάνης και Καϊλαρίων, όπου έδρευαν οι επιτροπές
ανταλλαγής. Στους καθορισμένους δρόμους αποχώρησης, δημιουργήθηκαν
καταλύματα ανά 25 χιλιόμετρα. Σε απόλυτους αριθμούς, ήταν σχεδιασμένο να
μετακινηθούν περίπου 50.000 μουσουλμάνοι μέσα σε 10 εβδομάδες. Κατά το
διάστημα αυτό, άρχισαν οι μετακινήσεις στις περιφέρειες Χαδόβας, Καϊλαρίων και
Ταρσαμπά122:
«Η Μικτή επί της Ανταλλαγής Επιτροπή, κατά την πρόσφατον αυτής εν Θες/νίκη
διαμονήν, διέγραψε το πρόγραμμα της εκκενώσεως των ανταλλαξίμων Μουσουλμάνων
Δυτικής Μακεδονίας. Εγένοντο τα κατάλληλα διαβήματα παρά τη διευθύνσι των
Σιδηροδρόμων, ήτις εξησφάλισε την μεταφοράν μέχρι Θες/νίκης, οπόθεν θα
επιβάζονται επί των υπό της Τουρκικής Κυβερνήσεως αποστελλομένων ατμοπλοίων. Τα
τραίνα θα αναχωρώσι τακτικώς από Σόροβιτς και Βέρροιαν μεταφέροντα εις έκαστον
ταξείδιον 450 άτομα και 12 τόνους αποσκευών. Η κατεύθυνσις των αναχωρούντων εκ
των διαφόρων χωρίων προς τους αναφερθέντας σταθμούς θέλει ορισθή και ασφαλισθή
υπό των επιτροπών ανταλλαγής των εδρευουσών εν Κοζάνη και Καϊλαρίοις. Επί των
διατρεχομένων οδών εγκατεστάθησαν καταλύματα ορισθέντα ανά 25 χιλιόμετρα. Η
εκκένωσις ήρξατο από εβδομάδος από τας περιφερείας Χαδόβας και Καϊλαρίων. Από
χθες δε ήρξατο η αναχώρησις τμημάτων περιφερείας Ταρσαμπά. Το όλον του τουρκικού
πληθυσμού Δυτικής Μακεδονίας, το οποίον ανέρχεται εις 50.000 ψυχάς, θέλει
μεταφερθή εις Τουρκίαν εντός δέκα εβδομάδων.»
Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1924, είχαν αποχωρήσει από τους Νομούς
Κοζάνης, Φλώρινας και Λάρισας 110.000 Μουσουλμάνοι. Ο αριθμός αυτός
αποκαλύπτεται στην ευχαριστήρια επιστολή του προέδρου της 11ης Μικτής
Υποεπιτροπής ανταλλαγής Ελληνοτουρκικών πληθυσμών, Βαρώνου Κωστάν Φάν
Λύνδεν προς τις αντίστοιχες Νομαρχίες και τους κατοίκους που συνέβαλαν στις
μετακινήσεις.123
Τον Μάιο του 1924 διαδόθηκε στα τοπικά μέσα πως η μετακίνηση των
ανταλλάξιμων Μουσουλμάνων αναβλήθηκε για τον Ιούλιο. Παρόλο που στη 11η
Μικτή Υποεπιτροπή της Καστοριάς οι μετακινήσεις πραγματοποιούνταν κανονικά με
την μεταφορά 18.000 ανταλλάξιμων, στην Κοζάνη οι 12.000, ορισμένοι από τη
Συνθήκη Ανταλλάξιμοι, για άγνωστους λόγους, αποφασίστηκε να αποχωρήσουν τον
Ιούλιο του ίδιου έτους. Πιθανός λόγος που μπορεί να οδήγησε σ’ αυτή την
καθυστέρηση είναι η έλλειψη τουριστικών ατμόπλοιων από την τουρκική πλευρά.
Πάντως, σε συνέντευξη που έδωσε για το συγκεκριμένο ζήτημα ο Γ. Φλωρίδης, μέλος
της 10ης Μικτής Υποεπιτροπής ανέφερε ότι μέχρι τις 4 Μαΐου εστάλησαν από την
Υποεπιτροπή του 27.500 ανταλλάξιμοι. Η άποψη της Υποεπιτροπής, που
υποβάλλεται σε εκθέσεις στη Μικτή Επιτροπή, είναι πως η αποστολή πρέπει να
πραγματοποιηθεί με πολύ γοργούς ρυθμούς. Στη συνέντευξή του τονίζει την ανάγκη
να υπάρξει σεβασμός των πληθυσμών αυτών μέχρι την τελική αποχώρησή τους. Την
ανάλογη στάση, όπως αναφέρει, οφείλει να τηρήσει και η Τουρκία με τη διασφάλιση
της ομαλής μεταφοράς των προσφύγων.
Πολλές καταγγελίες υπάρχουν για τις ψευδές δηλώσεις των Μουσουλμάνων
κατά την αποχώρησή τους. Δεν δηλώνουν μόνο την περιουσία που τους έχει
επιταχθεί, αλλά και τα ζώα ή άλλα γεωργικά εργαλεία που έχουν ήδη πουλήσει. Ο
τοπικός Τύπος κάνει έκκληση στους γηγενείς να βοηθήσουν στην εκτίμηση της
περιουσίας αυτών που αποχωρούν124:
«Καθήκον υπέρτατον παντός Έλληνος πολίτου είνε να συντρέξει τας αρχάς, να
βοηθήση και να υποδείξη την πραγματική κατάστασιν των Τούρκων. Διότι, ως
πληροφορούμεθα, οι τούρκοι εις τας καταστάσεις, ας υποβάλλουν, παρουσιάζουν
απαιτήσεις όχι μόνον εις τα επιταχθέντα, αλλά και εις τα υπ’ αυτών πωληθέντα ζώα και
είδη και δια ταα ασιτίας τη αδιαφορία των αποβιώσαντα κτήνη των. Υπάρχουν τόσα
άφθονα μέσα δια να διευκρινισθή η κατάστασις κάθε αγά και εφέντη, ώστε να μη
δυνηθούν ούτε κατά μονάδα να δικαιολογήσουν οι Τούρκοι, αρκείι θέλησις και ταχύτης
ενεργείας. Η Διοίκησίς μας ας κινηθή ολίγο και ας αφίνει προσωρινώς τουλάχιστον την
νάρκη.»
ΚΛΕΑΝΘΗΣ ΠΟΛΑΤΙΔΗΣ
Φιλόλογος, Δρ. Νεότερης Ιστορίας ΠΔΜ
