Φωνές της Μετάβασης Συνεντεύξεις και προφορικές μαρτυρίες εργαζομένων και στελεχών της ΔΕΗ (γράφει η Κορίνα Χατζηπαναγιωτίδου)

Το βιβλίο Φωνές της Μετάβασης αποτελεί μια συστηματική προσπάθεια καταγραφής της ανθρώπινης διάστασης της απολιγνιτοποίησης στη Δυτική Μακεδονία. Σε μια συγκυρία όπου η συζήτηση για τη μετάβαση περιορίζεται συχνά σε τεχνικά δεδομένα, οικονομικούς δείκτες και πολιτικές αποφάσεις, το έργο αυτό εστιάζει στους ανθρώπους που έζησαν, εργάστηκαν και στήριξαν επί δεκαετίες το ενεργειακό μοντέλο της χώρας.

Η ΔΕΗ δεν λειτούργησε μόνο ως ένας παραγωγικός μηχανισμός ενέργειας. Αποτέλεσε βασικό πυλώνα κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής συγκρότησης της περιοχής. Γύρω από αυτήν οργανώθηκαν ζωές, οικογένειες, κοινότητες και ολόκληρες πόλεις. Η σταδιακή αποδόμηση αυτού του μοντέλου δεν επηρέασε μόνο την αγορά εργασίας, αλλά άγγιξε τον πυρήνα της τοπικής ταυτότητας.

Η ιδέα για τις Φωνές της Μετάβασης προέκυψε από μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Παρότι ο δημόσιος λόγος γύρω από την απολιγνιτοποίηση επικεντρωνόταν διαχρονικά στο τεχνικό σκέλος, στις οικονομικές αναλύσεις και στους αριθμούς, έλειπε το στοιχείο που δίνει ουσιαστικό νόημα σε κάθε μετάβαση: ο άνθρωπος. Έλειπαν οι ιστορίες, τα βιώματα, οι φόβοι και οι ελπίδες όσων έζησαν αυτή τη διαδικασία από μέσα. Τη στιγμή που μια ολόκληρη τοπική οικονομία αποδομούνταν, αυτό που χανόταν δεν ήταν μόνο θέσεις εργασίας. Ήταν εμπειρίες και αναμνήσεις, οικογένειες και χωριά, σχέσεις και δεσμοί, μια ολόκληρη συλλογική ταυτότητα.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώθηκε ένα έργο που προσέγγισε τη ΔΕΗ ως έναν απρόσωπο μηχανισμό ή μια ακόμη επιχείρηση, αλλά ως ανθρώπινο σύνολο. Ως κοινότητα. Ως τρόπο ζωής που σφράγισε τη Δυτική Μακεδονία και τους ανθρώπους της επί δεκαετίες.

Στο πλαίσιο του βιβλίου πραγματοποιήθηκαν δεκαπέντε εις βάθος συνεντεύξεις με εργαζόμενους και εργαζόμενες της ΔΕΗ, ηλικίας από 30 έως 70 ετών, οι οποίοι προέρχονται από ένα ευρύ φάσμα ειδικοτήτων: τεχνικοί, ηλεκτρολόγοι, μηχανικοί, τοπογράφοι, διοικητικοί υπάλληλοι, προϊστάμενοι και συνδικαλιστικοί εκπρόσωποι. Η επιλογή των συνεντευξιαζόμενων έγινε με στόχο την αποτύπωση μιας πολυφωνικής εικόνας της εργασιακής εμπειρίας στη ΔΕΗ, τόσο σε επίπεδο καθημερινότητας όσο και σε επίπεδο ευθύνης και λήψης αποφάσεων.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η περιορισμένη παρουσία γυναικών στις συνεντεύξεις, γεγονός που αντανακλά τη διαχρονική ανδροκρατούμενη σύνθεση του εργατικού δυναμικού της ΔΕΗ. Η δυσκολία εντοπισμού γυναικείων μαρτυριών δεν αποτελεί έλλειμμα του έργου, αλλά αναδεικνύει μια ουσιαστική κοινωνική πραγματικότητα που αξίζει περαιτέρω μελέτης.

Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε βασίστηκε στην προφορική ιστορία και στη βιωματική αφήγηση. Οι συνεντεύξεις δεν περιορίστηκαν σε χρονολογική καταγραφή γεγονότων, αλλά άφησαν χώρο στη μνήμη, στο συναίσθημα και στην προσωπική ερμηνεία. Πολλές αφηγήσεις ξεκίνησαν με αμηχανία και αυτοϋποτίμηση, όμως σταδιακά αποκαλύφθηκε το βάθος των εμπειριών και η ιστορική τους αξία.

Μέσα από τις αφηγήσεις αναδύεται ένα σύνθετο μωσαϊκό εμπειριών: οι πρώτες επαφές με τα γιγαντιαία μηχανήματα των ορυχείων, ο εκκωφαντικός θόρυβος, οι βάρδιες, η σωματική εξάντληση, αλλά και η αίσθηση συλλογικότητας και αλληλεγγύης. Οι μαρτυρίες περιλαμβάνουν αναφορές σε σοβαρά εργατικά ατυχήματα, σε απώλειες συναδέλφων, σε στιγμές φόβου, αλλά και σε στιγμές υπερηφάνειας για το έργο που επιτελούνταν.

Από την ανάλυση των συνεντεύξεων προκύπτουν πέντε βασικοί θεματικοί άξονες:

Η ΔΕΗ ως τρόπος ζωής

Για τους ανθρώπους της, η ΔΕΗ δεν ήταν απλώς μια εργασία. Αποτελούσε έναν συνολικό τρόπο ζωής και έναν βασικό άξονα κοινωνικής συνοχής. Η οικονομία, η καθημερινότητα και η αυτοαντίληψη της περιοχής ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με τη λειτουργία της.

Οι σκληρές συνθήκες εργασίας

Η εργασία στα ορυχεία και στις μονάδες παραγωγής πραγματοποιούνταν υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες: σκόνη, τέφρα, ακραίες θερμοκρασίες, θόρυβος και συνεχής κίνδυνος. Τα ίχνη αυτών των συνθηκών παραμένουν εμφανή τόσο στα σώματα όσο και στις μνήμες των εργαζομένων.

Η κοινωνική κινητικότητα και άνοδος

Η σταθερή εργασία στη ΔΕΗ λειτούργησε ως μοχλός κοινωνικής κινητικότητας. Μέσα από αυτήν, οικογένειες μπόρεσαν να εξασφαλίσουν εκπαίδευση για τα παιδιά τους, να επενδύσουν σε μικρές επιχειρήσεις και να στηρίξουν την τοπική αγορά.

Η εμπειρία της βίαιης απολιγνιτοποίησης

Οι περισσότερες μαρτυρίες περιγράφουν τη μετάβαση ως βίαιη, απροετοίμαστη και κοινωνικά ασύνδετη. Η απώλεια θέσεων εργασίας, η αύξηση της ανεργίας, το κλείσιμο επιχειρήσεων και η μαζική φυγή των νέων συγκροτούν ένα τοπίο βαθιάς ανασφάλειας.

Η ανάγκη για μνήμη και αναγνώριση

Οι εργαζόμενοι δεν διεκδικούν ηρωική αναγνώριση. Διεκδικούν τη διατήρηση της μνήμης και την καταγραφή της συλλογικής τους συμβολής. Η μνήμη αναδεικνύεται ως βασικό εργαλείο κατανόησης του παρελθόντος και σχεδιασμού του μέλλοντος.

Το Φωνές της Μετάβασης λειτουργεί ως πολιτισμικό τεκμήριο και αρχείο προφορικής ιστορίας. Διασώζει εμπειρίες που, σε διαφορετική περίπτωση, θα χάνονταν μαζί με την αποδόμηση των βιομηχανικών εγκαταστάσεων. Παράλληλα, προσφέρει υλικό για περαιτέρω έρευνα σε πεδία όπως η κοινωνιολογία της εργασίας, η βιομηχανική κληρονομιά και οι πολιτικές δίκαιης μετάβασης.

Το βιβλίο απευθύνεται τόσο στο ευρύ κοινό όσο και σε ερευνητές, φορείς χάραξης πολιτικής και εκπαιδευτικές δομές. Φιλοδοξεί να συμβάλει στον δημόσιο διάλογο για το μέλλον της Δυτικής Μακεδονίας, υπογραμμίζοντας ότι καμία μετάβαση δεν μπορεί να είναι βιώσιμη αν δεν λαμβάνει υπόψη τις κοινωνίες που καλείται να μετασχηματίσει.

Για τις επόμενες γενιές, το έργο αυτό λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η ενέργεια δεν παράγεται μόνο από μηχανές, αλλά από ανθρώπους. Και ότι το μέλλον μιας περιοχής δεν μπορεί να σχεδιαστεί χωρίς τη φωνή και τη μνήμη εκείνων που τη συγκρότησαν.