Το δάσος μάς φαίνεται ακίνητο, απλώς επειδή ζει σε μια ταχύτητα που δεν μπορούμε να συλλάβουμε. Για το 90% της ιστορίας της Γης, δεν υπήρχε ούτε ένα δέντρο. Σήμερα, όταν ακουμπάμε την πλάτη μας σε έναν κορμό στην Πίνδο, ακουμπάμε ένα από τα πιο σπάνια επιτεύγματα αυτού του πλανήτη.
Δεν κρύβουν τίποτα τα δέντρα. Κάθε άνεμος που άντεξαν είναι χαραγμένος πάνω τους. Αρκεί να κατεβάσουμε ταχύτητα για να τα διαβάσουμε.
•
Η στάση
Όσοι κάνουν πολλή παρέα με τα δέντρα, ξέρουν καλά αυτή τη στάση: ακουμπάς την πλάτη σου σε έναν κορμό, γέρνεις το κεφάλι πίσω και κοιτάς προς τα πάνω. Τα κλαδιά ανοίγουν σαν φλέβες σε αντίστροφο ουρανό, τα φύλλα αναπνέουν στο αεράκι, και το φως μοιράζεται ανάμεσά τους.
Κάθε φορά που βρίσκομαι σε αυτή τη θέση στα δάση των Γρεβενών, έχω την ίδια αίσθηση: σαν να «διαβάζω τις σκέψεις» του δέντρου…
•
Η αρχαία γλώσσα της βελανιδιάς
Λίγο πιο δυτικά από τα Γρεβενά, στη Δωδώνη της Ηπείρου, βρισκόταν ένα από τα αρχαιότερα ελληνικά μαντεία. Στην πρώτη του μορφή δεν είχε ναό ούτε άγαλμα. Είχε μια βελανιδιά.
Στη Δωδώνη ο χρησμός δινόταν από τον ήχο των φύλλων. Οι ιερείς της, οι Σελλοί, περιγράφονται στην Ιλιάδα ως «ἀνιπτόποδες, χαμαιεῦναι» — με άνιφτα πόδια, που κοιμούνταν χάμω στο χώμα. Δεν ήταν αδιαφορία για την καθαριότητα. Ήταν η συγκεκριμένη μέθοδός τους. Η γυμνοποδία και ο ύπνος πάνω στη γη δεν ήταν μια τυχαία παραξενιά, αλλά μέρος μιας τελετουργικής σχέσης με το έδαφος, ίσως ένας τρόπος να μη μεσολαβεί τίποτε ανάμεσα στον άνθρωπο, τη γη και το ιερό δέντρο.
Με άλλα λόγια, μία από τις αρχαιότερες καταγεγραμμένες ελληνικές παραδόσεις επικοινωνίας με το θείο ήταν, στην πράξη, ένας άνθρωπος ακουμπισμένος στο χώμα που ακούει μια βελανιδιά.
Και δεν σταματάει εκεί. Η λέξη «ὕλη» σήμαινε αρχικά ξύλο, ξυλεία. Ο Αριστοτέλης τη μετέφερε στη φιλοσοφία για να ονομάσει αυτό από το οποίο αποτελούνται τα πράγματα, πριν πάρουν τη μορφή τους. Η δρυς, το αγγλικό tree, το true και το trust ανάγονται σε συγγενικές μορφές μιας πανάρχαιας ινδοευρωπαϊκής ρίζας, που συνέδεε το ξύλο με τη στερεότητα και τη σταθερότητα. Κάπου βαθιά μέσα στη γλώσσα, το αληθινό ήταν αυτό που στεκόταν γερά.
•
Ένα δέντρο σκέφτεται σε άλλον χρόνο
Η βασική δυσκολία μας με τα δέντρα δεν είναι ότι δεν μιλάνε. Είναι ότι μιλάνε πολύ αργά.
Πολλές από τις μεγαλύτερες «αποφάσεις» ενός δέντρου, για παράδειγμα, να ρίξει βάρος προς τα νότια, να εγκαταλείψει ένα κλαδί, να ανοίξει την κόμη του, γράφονται σε χρόνια ή δεκαετίες.
Ο δικός μας χρόνος αντίληψης είναι δευτερόλεπτα. Είναι σαν να προσπαθείς να διαβάσεις μια ολόκληρη πρόταση βλέποντας μόνο ένα γράμμα.
Γι’ αυτό το δάσος μάς μοιάζει ακίνητο. Όμως δεν είναι. Ζει μια ζωή σε ταχύτητα που δεν συλλαμβάνουμε.
Και εδώ κρύβεται το πραγματικό δώρο εκείνης της στάσης με την πλάτη στον κορμό: όταν σταματάς και σωπαίνεις για μερικά λεπτά, δεν κάνεις τίποτα μυστικιστικό. Απλώς κατεβάζεις ταχύτητα αρκετά ώστε να αρχίσεις να διαβάζεις την κίνηση του δάσους.
•
Κάθε κλαδί είναι μια απόφαση
Το σχήμα ενός δέντρου δεν είναι ούτε τυχαίο, ούτε προκαθορισμένο. Είναι το αποτέλεσμα χιλιάδων επιλογών, καθεμιά από τις οποίες έγινε με βάση πληροφορία που το δέντρο συνέλεξε από το περιβάλλον του.
Τα φυτά διαθέτουν φωτοϋποδοχείς — τα φυτοχρώματα — που δεν μετρούν απλώς αν υπάρχει φως, αλλά και την ποιότητά του: την αναλογία του κόκκινου προς το μακρότερου μήκους κύματος ερυθρό. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή, προληπτική φυσιολογική απόκριση: το φυτό αντιδρά όχι μόνο στη σκιά, αλλά και στο φασματικό σημάδι ότι η σκιά πλησιάζει. Το φαινόμενο λέγεται shade avoidance response και πρόκειται, ουσιαστικά, για λήψη απόφασης βάσει πρόβλεψης.
Κάτι ακόμη πιο κομψό: σε πολλά δέντρα, τα διαδοχικά φύλλα σχηματίζονται κοντά στη λεγόμενη χρυσή γωνία, περίπου 137,5°. Η διάταξη αυτή περιορίζει τις επαναλαμβανόμενες ευθυγραμμίσεις των φύλλων και συχνά ευνοεί την έκθεσή τους στο φως. Δεν είναι ο μοναδικός κανόνας της φύσης· είναι όμως μία από τις συχνότερες και κομψότερες λύσεις της. Την ίδια αναλογία που οι αρχαίοι αναζητούσαν στην ομορφιά, τα δέντρα τη χρησιμοποιουν για να μη χάσουν φως.
Το δέντρο, με άλλα λόγια, λύνει διαρκώς ένα πρόβλημα βελτιστοποίησης. Και γράφει τη λύση πάνω στο σώμα του, ορατή σε όποιον σηκώσει το κεφάλι.
•
Το ξερό κλαδί δεν είναι λάθος. Είναι θυσία.
Χαμηλά, στη σκιά, θα δείτε πάντα ξερά κλαδάκια. Η πρώτη σκέψη είναι ότι κάτι πήγε στραβά. Ένα κλαδί που βιάστηκε και πλήρωσε το τίμημα.
Η αλήθεια είναι πιο σκληρή αλλά και πιο όμορφη.
Το δέντρο κρατάει, ουσιαστικά, λογιστικό βιβλίο. Κάθε κλαδί πρέπει να παράγει, μέσω φωτοσύνθεσης, περισσότερα από όσα καταναλώνει. Όταν ένα χαμηλό, σκιασμένο κλαδί πάψει να καλύπτει με τη φωτοσύνθεσή του το κόστος της συντήρησής του, μπορεί σταδιακά να νεκρωθεί και να αποβληθεί. Σε ορισμένα δέντρα η αποβολή μικρών κλαδιών γίνεται ακόμη πιο οργανωμένα, μέσω μιας ζώνης αποκοπής· η διαδικασία αυτή ονομάζεται κλαδόπτωση ή cladoptosis.
Δηλαδή: το δέντρο αποφασίζει να χάσει. Επιλέγει ποιο κομμάτι του εαυτού του θα εγκαταλείψει για να συνεχίσει το υπόλοιπο.
Είναι, ίσως, η πιο ώριμη μορφή σκέψης που υπάρχει στη φύση. Και τη βλέπουμε καθημερινά χωρίς να την αναγνωρίζουμε.
•
Οι ζωές που δεν έζησε
Σε πολλά είδη, κάτω από τον φλοιό, το δέντρο διατηρεί αδρανείς οφθαλμούς (dormant / epicormic buds): μικρά κοιμισμένα σημεία ανάπτυξης που μπορεί να μείνουν αδρανή για δεκαετίες. Δεν είναι υπολείμματα. Είναι εφεδρείες. Αν πέσει κεραυνός, αν σπάσει η κορυφή, αν και όταν χρειαστεί, αυτοί οι οφθαλμοί ξυπνούν και το δέντρο ξαναχτίζεται από μέσα του.
Το δέντρο κουβαλάει, ζωντανές και έτοιμες, όλες τις ζωές που δεν έζησε ακόμη.
•
Η μνήμη του δέντρου
Το ξύλο αντίδρασης: Όταν ένας κορμός γέρνει από τον άνεμο ή την κλίση του εδάφους, το δέντρο παράγει ξύλο διαφορετικής σύστασης στη μία πλευρά (θλιπτικό ξύλο στα κωνοφόρα, εφελκυστικό στα πλατύφυλλα) για να αντισταθεί. Πειράματα σε νεαρά δέντρα έχουν δείξει ότι όσα δέχονται ελεγχόμενη μηχανική κάμψη τείνουν να ψηλώνουν λιγότερο, να παχαίνουν περισσότερο τον κορμό τους και να επενδύουν μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξής τους στις ρίζες. Ο άνεμος δεν είναι μόνο απειλή· σε ανεκτές δόσεις είναι και πληροφορία.
Οι δακτύλιοι: Κάθε χρονιά αφήνει τη γραμμή της. Ξηρασία, ψύχος, φωτιά, προσβολές εντόμων, τραυματισμοί, ακόμη και μεγάλες ηφαιστειακές διαταραχές του κλίματος μπορούν να αφήσουν αναγνώσιμο ίχνος. Η δενδροχρονολογία διαβάζει σήμερα κλίματα χιλιάδων ετών μέσα από ξύλο. Το δέντρο δεν κρατάει απλώς ένα ημερολόγιο, είναι το ίδιο ένα ημερολόγιο.
Ο ήχος της δίψας: Στην ξηρασία, οι στήλες νερού μέσα στα αγγεία του ξύλου σπάνε από την ένταση. Κάθε σπάσιμο παράγει έναν μικροσκοπικό κρότο, στην περιοχή των υπερήχων. Τα δέντρα, κυριολεκτικά, κάνουν θόρυβο όταν διψάνε, απλώς πάνω από το όριο της ακοής μας. Οι επιστήμονες τους ακούν με ειδικούς αισθητήρες για να μετρήσουν το στρες των δασών.
•
Το μισό δέντρο δεν το βλέπουμε ποτέ: οι ρίζες
Κάθε ρίζα είναι μια ακόμη προσπάθεια να στεριώσει η ζωή του: αναζήτηση νερού, αγκύρωση στο έδαφος, συμβίωση με μύκητες.
Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορεί παντού η ιδέα του «wood wide web»: ότι τα δέντρα συνδέονται μέσω μυκορριζικών δικτύων, ότι τα «μητρικά δέντρα» αναγνωρίζουν και ταΐζουν τα δικά τους νεαρά, ότι το δάσος λειτουργεί ως συνεργατικός υπερ-οργανισμός. Είναι μια πανέμορφη ιστορία που έγινε και παγκόσμιο μπεστ σέλερ.
Είναι όμως, εν μέρει, ίσως πιο ποιητική από όσο επιτρέπουν τα δεδομένα, τουλάχιστον αυτά που διαθέτουμε μέχρι σήμερα.
Αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι οι μυκορριζικές συμβιώσεις ανάμεσα στις ρίζες και στους μύκητες είναι πραγματικές και θεμελιώδεις. Κοινά μυκηλιακά δίκτυα μπορούν να συνδέουν διαφορετικά φυτά. Υλικά μπορούν, υπό ορισμένες συνθήκες, να κινούνται μέσω αυτών. Δεν γνωρίζουμε όμως ακόμη πόσο διαδεδομένες, κατευθυνόμενες ή οικολογικά σημαντικές είναι αυτές οι μεταφορές μέσα στα πραγματικά δάση.
Πάντως το υπόγειο είναι απείρως πιο πυκνοκατοικημένο και διασυνδεδεμένο απ’ όσο νομίζαμε. Κι αυτά από μόνα τους δεν είναι λίγα· είναι ενδεχομένως η αρχή για τεράστιες ανακαλύψεις που δεν έχουμε «ξεκλειδώσει» ακόμη.
•
Όταν δεν υπήρχαν δέντρα
Το ξύλο αποτελείται κυρίως από κυτταρίνη, ημικυτταρίνες και λιγνίνη, μαζί με μικρότερες ποσότητες εκχυλισμάτων και ανόργανων συστατικών. Η λιγνίνη είναι ένα φαινολικό πολυμερές που εμφανίστηκε πριν από περίπου 450 εκατομμύρια χρόνια, μαζί με την άνοδο των αγγειωδών φυτών. Έδωσε στα φυτά τη μηχανική αντοχή να σταθούν όρθια και σωλήνες αρκετά γερούς ώστε να ανεβάζουν νερό δεκάδες μέτρα κόντρα στη βαρύτητα. Πριν από αυτήν, η χερσαία ζωή ήταν χαμηλή, μικρή, σερνάμενη. Μετά, έγιναν δάση.
Βάλτε τους αριθμούς δίπλα δίπλα: ο πλανήτης είναι ηλικίας 4,5 δισεκατομμυρίων ετών. Το ξύλο υπάρχει τα τελευταία 0,45. Δηλαδή για το 90% της ιστορίας της Γης δεν υπήρχε ούτε ένα δέντρο. Η λιγνίνη είναι ένα από τα πιο ανθεκτικά βιοπολυμερή που έφτιαξε η ζωή. Από την τεράστια φυτική παραγωγή των αρχαίων τόπων σχηματίστηκε μέρος των ανθράκων που καίμε μέχρι σήμερα.
Άρα, όταν ακουμπάς την πλάτη σου σε έναν κορμό στην Πίνδο, ακουμπάς ένα υλικό που, μέχρι σήμερα, γνωρίζουμε ότι έχει γεννηθεί μόνο σε έναν κόσμο: σε αυτόν. Ένα σπάνιο, τοπικό, νεαρό επίτευγμα ενός συγκεκριμένου πλανήτη.
•
Επιστροφή στον κορμό
Δεν χρειάζεται να πιστέψει κανείς ότι τα δέντρα «νιώθουν» με τον τρόπο που νιώθουμε εμείς. Δεν έχουν νευρικό σύστημα, δεν έχουν πρόθεση, δεν έχουν συνείδηση με καμία έννοια που να μπορούμε να τεκμηριώσουμε.
Όμως, δεν κρύβουν και τίποτα. Εμείς ξεχνάμε, ωραιοποιούμε, ξαναγράφουμε την ιστορία μας. Το δέντρο τη φοράει. Κάθε κλαδί που τόλμησε, κάθε κλαδί που εγκατέλειψε, κάθε άνεμος που άντεξε, κάθε χρονιά που δίψασε… όλα είναι εκεί. Και ήταν εκεί από πάντα.
Το μόνο που έχει αλλάξει είναι η δική μας οπτική απέναντι στα δέντρα, τα δάση, τη φύση ολόκληρη. Έχουμε απαρνηθεί αυτό που πραγματικά είναι και τα βλέπουμε ως χρήματα, ως εμπόδια, ως αμελητέες ποσότητες. Ίσως κάποια στιγμή θα πρέπει να ξαναγνωριστούμε μαζί τους.
Αυτή η ιστοσελίδα χρησιμοποιεί cookies για να βελτιώσει την εμπειρία σας. Θα υποθέσουμε ότι είστε εντάξει με αυτό, αλλά μπορείτε να εξαιρεθείτε αν το επιθυμείτε. ΑποδοχήΔιαβάστε περισσότερα
