Το χωριό μου, ο Κλείτος — το παλιό Χαϊδαρλή
Υπάρχουν τόποι που αλλάζουν όνομα, αλλάζουν κατοίκους, αλλάζει ακόμη και το ίδιο τους το τοπίο, κι όμως εξακολουθούν να κουβαλούν μέσα στη γη τους στρώματα ιστορίας. Ένας τέτοιος τόπος είναι και το χωριό μου, ο Κλείτος Κοζάνης, το παλιό Χαϊδαρλή.
Η ιστορία του τόπου, όπως αποδεικνύεται σήμερα από την αρχαιολογική έρευνα, αρχίζει πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από το χωριό που γνωρίσαμε εμείς.
Στην ευρύτερη περιοχή απλωνόταν κάποτε η Κίτρινη Λίμνη, το γνωστό Σαριγκιόλ — από το τουρκικό Sarı Göl, «κίτρινη λίμνη». Στους νεότερους χρόνους είχε πια τη μορφή εκτεταμένου έλους. Το έλος του Σαριγκιόλ αποξηράνθηκε το 1952, αφήνοντας πίσω του την εύφορη πεδιάδα της Κίτρινης Λίμνης. Η αρχαιολογική έρευνα έδειξε ότι αυτή η λεκάνη υπήρξε ένας τόπος εξαιρετικά πυκνής ανθρώπινης εγκατάστασης ήδη από τη Νεολιθική εποχή.
Και εδώ χρειάζεται μια μικρή αλλά σημαντική διόρθωση σε κάτι που συχνά ακούγεται για τον Κλείτο. Δεν έχουμε οικισμό του 8000 π.Χ. Οι ανασκαφές χρονολογούν την αρχή της νεολιθικής κατοίκησης στον Κλείτο στο δεύτερο μισό της 6ης χιλιετίας π.Χ., δηλαδή πριν από περίπου 7.500 χρόνια. Αυτό είναι από μόνο του εντυπωσιακό και δεν χρειάζεται να το κάνουμε αρχαιότερο απ’ όσο είναι.
Η μεγάλη αποκάλυψη ήρθε εξαιτίας, κατά μία ειρωνεία της ιστορίας, εκείνου που έμελλε αργότερα να εξαφανίσει το παλιό χωριό: των λιγνιτωρυχείων της ΔΕΗ.
Πριν επεκταθεί το Ορυχείο Νοτίου Πεδίου, πραγματοποιήθηκε από το 2006 έως το 2010 μεγάλης κλίμακας σωστική ανασκαφή. Ερευνήθηκαν περίπου 75 στρέμματα και ήρθαν στο φως δύο γειτονικοί νεολιθικοί οικισμοί, οι Κλείτος Ι και Κλείτος ΙΙ, σε απόσταση μικρότερη των εκατό μέτρων μεταξύ τους. Πρόκειται μάλιστα για μία από τις λίγες περιπτώσεις στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο όπου ένας νεολιθικός οικισμός ανασκάφηκε σχεδόν στο σύνολό του.
Ο Κλείτος Ι, έκτασης περίπου 20 στρεμμάτων, ανήκει στην πρώιμη Νεότερη Νεολιθική. Οι άνθρωποί του ζούσαν σε μεγάλα τετράπλευρα πασσαλόπηκτα σπίτια, κατασκευασμένα με ξύλινο σκελετό και πηλό. Υπήρχαν χώροι παρασκευής και αποθήκευσης τροφής, αποθηκευτικά αγγεία, λάκκοι, κοινόχρηστες κατασκευές, ενώ τον οικισμό περιέβαλλαν τάφροι και ξύλινοι περίβολοι. Ο μικρότερος Κλείτος ΙΙ, περίπου 2,5 στρεμμάτων, είχε τρεις διαδοχικές οικιστικές φάσεις. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν επίσης 30 νεολιθικές ταφές, ανάμεσά τους ενταφιασμούς αλλά και καύσεις με την τέφρα τοποθετημένη σε αγγεία.
Και η ανθρώπινη παρουσία δεν σταμάτησε στη Νεολιθική εποχή. Στην ίδια περιοχή αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα της Εποχής του Χαλκού, υστερορωμαϊκοί τάφοι, κτίσμα ιστορικών χρόνων και κινητά ευρήματα που εκτείνονται χρονικά από την Ελληνιστική έως την πρώιμη Βυζαντινή περίοδο. Ο τόπος, λοιπόν, κατοικήθηκε, εγκαταλείφθηκε και ξανακατοικήθηκε πολλές φορές μέσα στις χιλιετίες.
Αιώνες αργότερα ανοίγει ένα εντελώς διαφορετικό κεφάλαιο.
Με την οθωμανική εγκατάσταση στη δυτική Μακεδονία εμφανίζεται το Haydarlu/Haydarlı, το Χαϊδαρλή των νεότερων χρόνων. Τα στοιχεία που διαθέτουμε δείχνουν ότι δεν επρόκειτο απλώς για ένα χωριό με τυχαίο τουρκικό όνομα, αλλά για οικισμό ενταγμένο στον κόσμο των Γιουρούκων, των τουρκομανικών πληθυσμών που εγκαταστάθηκαν στη Ρούμελη.
Το ίδιο το όνομα έχει ενδιαφέρον. Ο παλαιότερος οθωμανικός τύπος είναι Haydarlu, νεότερα Haydarlı. Το Haydar είναι ανθρωπωνύμιο αραβικής αρχής, από το ḥaydar, «λιοντάρι», ενώ το τουρκικό επίθημα -lı/-lu δηλώνει σχέση ή ένταξη. Δεν πρέπει επομένως να μεταφράζουμε απλοϊκά το Χαϊδαρλή ως «χωριό του λιονταριού». Σε οθωμανικές πηγές το Haydarlu απαντά και ως ονομασία γιουρουκικών/τουρκομανικών κοινοτήτων. Η πιθανότερη ιστορική ερμηνεία είναι «οι άνθρωποι του Haydar», και κατόπιν ο τόπος όπου εγκαταστάθηκε μια τέτοια ομάδα.
Για το δικό μας Χαϊδαρλή διαθέτουμε ασφαλή παρουσία ήδη στον 16ο αιώνα. Σε μελέτη που αξιοποιεί το οθωμανικό κατάστιχο TT 235, το γειτονικό Baraklu καταγράφεται το 1544 ακριβώς δίπλα στο Haydarlu, ενώ η ίδια επιστημονική εργασία παραπέμπει ειδικά για το χωριό στη μελέτη του L. Kürşat Kırca, Haydarlı Karyesi Tabi-i Cumapazarı (Kayalar, Haydarlı Köyü).
Αργότερα η εικόνα γίνεται ακόμη σαφέστερη. Στο κατάστιχο των Evlâd-ı Fâtihân του 1691, στην περιοχή Cuma-Pazarı, το Haydarlı καταγράφεται με 60 Γιουρούκους πεζούς. Βρισκόμαστε δηλαδή μπροστά σε έναν οργανωμένο γιουρουκικό πληθυσμό της οθωμανικής Μακεδονίας.
Η παράδοση που συνδέει τους παλιούς μουσουλμάνους κατοίκους της περιοχής με τους Κονιάρους, δηλαδή πληθυσμούς που σχετίζονταν με την περιοχή Κόνια–Καραμάν της Μικράς Ασίας, έχει σοβαρό ιστορικό υπόβαθρο. Η σχετική βιβλιογραφία τοποθετεί πράγματι την εγκατάσταση τουρκομανικών ομάδων από Καραμάν, Κόνια και την κεντρική Ανατολία στη Ρούμελη κυρίως κατά την εποχή του Μουράτ Β΄ και του Μωάμεθ Β΄. Ωστόσο, για το συγκεκριμένο Χαϊδαρλή δεν έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα το έγγραφο που θα μας επέτρεπε να πούμε με βεβαιότητα: «αυτοί οι άνθρωποι ξεκίνησαν από το Ικόνιο και εγκαταστάθηκαν εδώ τότε». Η γιουρουκική ταυτότητα τεκμηριώνεται· η ακριβής μικρασιατική αφετηρία χρειάζεται ακόμη απόδειξη.
Έτσι ο ίδιος τόπος κουβαλά απίστευτες διαδοχές.
Πριν από περίπου 7.500 χρόνια, άνθρωποι έχτιζαν τα σπίτια τους στις όχθες και στα εδάφη της Κίτρινης Λίμνης. Αργότερα πέρασαν από εδώ κοινωνίες της Εποχής του Χαλκού, άνθρωποι των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων και κάτοικοι της πρώιμης βυζαντινής εποχής. Στους οθωμανικούς αιώνες δημιουργήθηκε και αναπτύχθηκε το γιουρουκικό Χαϊδαρλή. Ύστερα από την ανταλλαγή των πληθυσμών ήρθαν οι πρόσφυγες και άρχισε μια νέα ιστορία. Το Χαϊδαρλή έγινε Κλείτος.
Και στον 20ό αιώνα άλλαξε ακόμη και η ίδια η γη. Το Σαριγκιόλ αποξηράνθηκε. Ο λιγνίτης που κρυβόταν από κάτω έφερε τα τεράστια ορυχεία. Τα ορυχεία έφεραν τις ανασκαφές. Οι ανασκαφές έφεραν ξανά στο φως τους ανθρώπους που είχαν ζήσει εκεί χιλιάδες χρόνια πριν. Και τελικά τα ίδια ορυχεία ανάγκασαν και τον σύγχρονο Κλείτο να μετακινηθεί.
Ένα χωριό που μετακινήθηκε, λοιπόν, αλλά ένας τόπος που δεν έπαψε ποτέ να έχει μνήμη.
Αυτό είναι για μένα το πιο συγκινητικό στην ιστορία του Κλείτου. Κάτω από τα σπίτια, τα χωράφια και τις αυλές που γνωρίσαμε, υπήρχαν άλλες αυλές, άλλα σπίτια, άλλες ζωές. Το χωριό μας δεν αρχίζει ούτε με το όνομα Κλείτος ούτε με το Χαϊδαρλή. Η ιστορία του τόπου χάνεται βαθιά στη Νεολιθική εποχή.
Κλείτος – Χαϊδαρλή – Σαριγκιόλ – Κίτρινη Λίμνη.
Διαφορετικά ονόματα, διαφορετικοί άνθρωποι, ο ίδιος τόπος.
Ένας μικρός τόπος με μνήμη επτάμισι χιλιάδων χρόνων.
Γιώτα Ι.
- 1
- 2
